1 ... 11 12 13 14 15 16 17 18 ... 32

III.3.2. KARAKALPAK EFSANELERİNDEKİ UNSURLAR - GiRİŞ: karakalpak türkleri ve karakalpakistan

səhifə15/32
tarix14.02.2018
ölçüsü2.33 Mb.

III.3.2. KARAKALPAK EFSANELERİNDEKİ UNSURLAR


Efsaneler bir anlatma türü olara ele alındığında; içersinde korku, heyecan, merak öğeleri taşıyan, çarpıcı ve de işe yarar öğütler veren anlatmalar olarak düşünülebilir. Hâlbuki efsaneler sadece ilgi çekici anlatmalar değildir. Bir önceki kısımda ortaya koyduğumuz gibi, her efsane ilgi çeken, sürükleyici olay örgüsü içinde pek çok sembol barındırır. Efsanenin anlatıldığı toplumun kültürel yapısıyla sıkı bir ilişki içinde olan bu semboller ise, efsanelerin ait olduğu toplumun günlük hayatından, ritüellerine, inançlarından korkularına uzanan geniş bir yelpazedeki unsurların efsanede yer almasıyla taşınmaktadır. Sonuç olarak, efsanelerde yer alan bu unsurlar tespit edildiğinde ise, efsanenin ait olduğu toplumun kültürel yapısına ait geniş bir envanter ve kültürel incelemelerde kullanılacak zengin bir kaynak elde edilmiş olur.

Biz de bu düşünceden hareketle, Karakalpak efsanelerinde en sık karşılaşılan unsurları tespit ettik. Karakalpak efsanelerindeki unsurlar altı başlık altında sınıflandırılmış ve her başlıkta öncelikle o gruptaki unsurların özellikleri değerlendirilmiş, daha sonra unsurların listesine yer verilmiştir. Karakalpak kültürel yapısına ilişkin unsurlar şöyle sıralanmaktadır:

1. Karakalpak Efsanelerinde Adlarla İlgili Unsurlar:

A. Karakalpak Efsanelerindeki Millet, Kavim ve Boy Adları.

B. Karakalpak Efsanelerindeki Kişi Adları.

C. Karakalpak Efsanelerindeki Yer Adları.

Ç. Karakalpak Efsanelerindeki Şehir ve Bölgeler.

2. Karakalpak Efsanelerinde Bitki ve Hayvanlarla İlgili Unsurlar:

A. Karakalpak Efsanelerindeki Bitki ve Ağaçlar.

B. Karakalpak Efsanelerindeki Hayvanlar.

3. Karakalpak Efsanelerinde Olağanüstü Varlıklarla İlgili Unsurlar.

4. Karakalpak Efsanelerinde Araç ve Gereçlerle İlgili Unsurlar:

A. Karakalpak Efsanelerindeki Mutfak Aletleri.

B. Karakalpak Efsanelerindeki Barınma Araçları.

5. Karakalpak Efsanelerinde Evlilik Kurumu ve Kadınla İlgili Unsurlar.

6. Karakalpak Efsanelerinde Atasözü ve Deyimler.


III.3.2.1. Karakalpak Efsanelerinde Adlarla İlgili Unsurlar


Karakalpak efsanelerinde kişi, boy, kavim, millet ve yer adları en sık rastlanan adlardır. Bu nedenle adlar, yukarıda bu başlıklar altında alt gruplara ayrılmıştır. Efsanelerdeki kişi adları incelediğimizde, Sultan Süyin (Hüseyin Baykara), Ali Şir Nevayi, Karakalpak beylerinden Ernazar Alaköz, Cengiz Han, Eflatun, Aristo, İbni Sina gibi “tarihi şahıslara” ve Havva Ana, Âdem Ata gibi “dini şahıslara” ait adların efsanelerde yer aldığını tespit ettik. Ayrıca, insanların çeşitli özelliklerinden kaynaklanan “Koşım Pehlivan” ve “Gavur Âşık” gibi “lakaplar”ın da birkaç yerde kişi adı yerine kullanılmış olduğu dikkatimizi çekti. Tarihi ve dini şahıslara ait pek çok efsane bulunması söz konusu adlara sıkça rastlamamıza neden olmaktadır. Efsanelerde yer alan lakaplar ise kahramanın lakaba yansıyan özelliğine dikkat çekmek amacıyla efsanede yer almış olmalıdır. Örneğin, efsane kahramanı kızla zorla evlenmek isteyen kötü bir karakterin adı “Gavur Âşık”tır. Bu ad, kötü karakterin Müslüman olmayışı ya da kötü bir insan olması nedeniyle verilmiş bir lakap olmalıdır ve onun olay örgüsündeki işlevine dikkati çekmektedir. Efsanelerde yer alan bazı kişi adları ise “hayvan ve mekân adlarına kaynaklık eden adlar”dır. Örneğin, “kaskaldak” yani su tavuğunun adı bu hayvana dönüşen “Kaska Alda (Kel Alda)” adlı bir adamın adından kaynaklanır. “Japal” yani baykuşun adının kökeni ise baykuşa dönüşen “Japal” adlı adamın adıdır. Efsanelerde bazen “ad yerine unvanlar” kullanılmaktadır. Örneğin; efsanelerde pek çok hanın özel ismi yerine unvanı yer alır, fakat sıklıkla “Buhara Hanı” ve “Nogay Hanı”na yer veren efsane metinleri, söz konusu hanın, tarih boyunca hüküm sürmüş Buhara ve Nogay hanlarından hangisi olduğu hakkında bilgi vermez. Çünkü bu anlatmalarda hanın kimliğinden çok unvanı, olayın geçtiği zamandan çok verdiği ders önemlidir. Efsanedeki olay herhangi bir Buhara Hanı’na, hatta aynı özelliklere sahip herhangi bir yöneticiye mal edilebilir, çünkü amaç hanı ön plana çıkarmak değil, anlatmada verilen öğüde dikkati çekmektir. Efsanelerde yer alan kişi adlarından biri de “Türk Dünyasının ortak anlatmalarının kahramanları”dır. Örneğin; “Dede Korkut”, “Korkut Ata” adıyla pek çok Karakalpak efsanesinde boy gösterirken, Köroğlu anlatmalarındaki “Ağa Yunus Peri” de yer alır. Bu adlar Türk Dünyasının ortak kültürel değerlerinin bir parçası olarak Karakalpak efsanelerine de yansımıştır.

Karakalpak efsanelerinde boy, kavim ve millet adlarına da sıkça rastlanır. Kalmuk, Çinli, Moğol gibi Karakalpaklarla ortak tarih ve coğrafyayı paylaşmış millet adları Karakalpak efsanelerine yansıyan adlar arasında yer alır. Ayrıca, Türk boylarından Özbek, Kazak, Türkmen adları da en sık yer alan boy adlarıdır. Bu boylar tarih boyunca Karakalpakların iç içe yaşamış olduğu Türk boyları olduğu için efsanelere de yansımıştır. Karakalpak efsanelerinde millet ve boy adları yanında Karakalpak uruklarının adları da sıkça yer alır. Koldavlı, Kongırat, Keneges, Müyten, Mangıt, Aşamaylı, Tiyekli vb. gibi uruk adları, efsanelerde urukların ortaya çıkışları anlatılırken ve de anlatmalarda yer alan kahramanlara ait bilgiler verilirken karşımıza çıkmaktadır.

Karakalpak efsanelerinde rastlanan bir diğer ad grubu ise yer adlarıdır. Coğrafi unsurlar, bölge ve şehir ile kale adları bu grupta yer almaktadır. Efsanelerdeki coğrafi unsurlar, Karakalpakların yaşadığı coğrafyayla paralellik arz eder. Bilindiği gibi Karakalpaklar Kara ve Kızıl Kum Çölleri arasında bozkır arazide yaşamaktadırlar. Alabildiğine düz coğrafya ve kuraklık bu coğrafya ve iklimin temel özelliğidir. Bu nedenle efsanelerde hayat kaynağı su ve buna bağlı olarak göl ve nehir adları sıkça yer alır. Karakalpakların yaşadığı coğrafyanın can damarı Amuderya Nehri efsanelerde en sık görülen nehirdir. Ayrıca Karakalpakların tarih boyunca göç ettiği coğrafyalara bağlı olarak İdil Nehri de efsanelere yansımıştır. Karakalpakistan coğrafyasının bir kıyısı Aral Gölü’ne uzanır. Hayat kaynağı olan Aral Gölü de efsanelerde sıkça boy gösterir. Aral Gölü, büyüklüğü nedeniyle, Karakalpaklar tarafından “Aral Denizi” olarak adlandırılır ve efsanelere de bu adla da yansımıştır. Aral dışında, Sarı Göl, Kanlı Göl, Aydın Göl gibi pek çok küçük göl ve su birikintisi de efsanelerde yer alır. Buna karşın, yine coğrafi yapıya bağlı olarak dağ ve tepe adları efsanelerde yok denecek azdır. Efsanelerdeki bir diğer yer adı grubu ise kale adlarıdır. Geniş ve düz arazide düşmandan korunmanın yolu kale inşa etmektir. Ayrıca eski yerleşim şekillerinde korunma amaçlı olarak şehirler de kaleler içine inşa edildiği için şehir ve kale kavramları efsanelerde iç içe yer alır. Kızıl Kale, Adak Kale, Kırk Kız Kale gibi bugün de ayakta olan Karakalpak kaleleri yanında bu coğrafyada yaşamış Soğdlar gibi eski medeniyetlere ait ve artık harabeye dönmüş veya tamamen yok olmuş kalelerin adlarına da efsanelerde rastlanır. Karakalpak efsanelerinde şehir ve bölge adları da yer almaktadır. Karakalpakistan’ın başkenti Nökis (Nukus) şehridir. Karakalpakistan’ın en önemli şehirleri ise Nökis (Nukus) yanında, Törtkül, Çimbay, Hocaeli, Moynak, Kongırat ve Biruni’dir. Bu şehirlerden Hocaeli, Şımbay, Kongırat efsanelerde en çok rastlanan şehirlerdir. Aşırı kuraklık sebebiyle Karakalpaklar pek çok defa yaşadıkları şehirleri terk edip yeni ve sulak yerlere göç etmişlerdir. Efsanelere yansıyan şehirler ise göçe maruz kalmayan en eski yerleşim merkezleri olmaları bakımından dikkati çeker ve bu nedenle efsanelerde sıklıkla yer almış olmalıdırlar. Efsanelerde Karakalpak şehirleri dışında, yabancı şehirler de yer alır. Yakın coğrafyalara ait Hive, Türkistan, Sirderya ve Harezm bu şehirler arasındadır.

Sonuç olarak Karakalpak efsanelerinde “kişi”, “boy”, “uruk” ve “millet” ve yer” adlarına sıkça rastlanmaktadır. Söz konusu adlar, Karakalpak tarihinde önemli rol oynamış ve Karakalpak kültürel yapısını etkilemiş kişi ve millet adları, Karakalpaklarla coğrafi ortaklıkları olan boy ve millet adları ve ortak Türk kültüründen yansıyan adlar ve Karakalpakların yaşamını şekillendiren coğrafi yapı ve mekânlar ile Karakalpakların yaşadıkları şehirler ve komşu yerleşim merkezlerinin adlarıdır.



  • Karakalpak Efsanelerinde Adlarla İlgili Unsurların Listesi



A. Karakalpak Efsanelerindeki Millet, Kavim ve Boy Adları:

1. Bağdat: (4. Efsane)

• “Kalmuklar” sık sık Bağdat’ı kuşatır ama bir türlü kaleyi ele geçiremez.

2. Güldirsin Kalesi: (7. Efsane)

• Harezm bölgesine “Moğollar” akın etmektedir.

3. Kanlı Göl: (9. Efsane)

• Nehrin bir yerde toplanarak göl haline gelen suyunu bir yıl boyunca “Koldavlı” uruğu kullanmış. Onlardan sonra bir yıl “Özbekler”, sonra da bir yıl “Kazaklar” kullanmış.

• Bir gün, Arsan gölünde kimin balık avlayacağı konusunda “Çinlilerle”, “Koldavlılar” arasında kavga çıkar.

4. Karabaylı: (10. Efsane)

• Mamıy bölgesinin yöneticisi Allakul adlı handır. Bu hanın, daima yanında bulunan “Teke Türkmen” Rambergen adlı bir danışmanı vardır.

5. Kırk Kız Kale: (12. Efsane)

• “Kalmuk” padişahı ve dokuz karısı.

6. Şomanay Kanalı: (14. Efsane)

• “Kongıratlı” bir beyin oğlu da kızın güzelliğini duyarak, ona âşık olur.

7. Tahiya Taşı ve Vakım Kale: (16. Efsane)

• Nehirdeki bu devasa taşın güneyinde “Nayman” adlı bir halk yaşar.

8. Sandıvgaş [Bülbül]: (33. Efsane)

• Boz Torgay: “Benim namım ‘Kalpak Torgay’, bana dokunan harap olur” diyerek yine de kötü huyundan vazgeçmediğini gösterir.

9. Kara Moyun: (39. Efsane)

• “Karakalpaklar”, ata yurdu Türkistan’da yaşarlarmış. Eskilerin anlattıklarına göre “Karakalpaklar”, on dört uruk değil, dört urukmuş. “Karakalpaklar”; “Keneges, Kıtay, Kıpçak, Mangıt” uruklarına ayrılır.

• Karakalpakların bilinen en eski ataları Jayıl Han, Seyil Han ve Alaş’tır. Seyil Han, “Türkmen”in atası; Jayıl Han ise, “Kongırat”ın atasıdır.

10. Maman Bey ve Buhara Hanı: (44. Efsane)

• Daha sonra Akdağ’dan Davkara’ya göçen Maman Bey’i ve halkını, burada yaşamakta olan “Kazaklar” davet ederler.

11. Musa ve Akımbet: (45. Efsane)

• Musa, Şorahan’ın yakınlarındaki Ak Kamış denilen yerde yaşayan “Karakalpaklar”dandır.

12. Üç Baş Yiğit: (46. Efsane)

• Karakalpakların uruklara ayrıldığı dönemde, “Aşamaylı” uruğundan Kudaynazar ve Baynazar adlı iki kardeş vardır.

• Atalarından beri düşmanı olan “Kalmuk” Hanı’na gönderir.

13. Tiyekli: (50. Efsane)

• Han, verdiği söze uygun olarak Karakalpak Adil Bey’e kızını verir. Adil Bey bundan sonra “Tiyekli (köprülü)” diyerek anılır. Adil Bey’in evlatları da Tiyekli adını alır ve “Tiyekli” sözü bu uruğun adı haline gelir. Aslında Adil Bey, Karakalpakların “Kongırat”a bağlı “Kıyat” uruğundandır, ama Adil Bey ve akrabaları “Tiyekli” adını alınca “Kıyat” uruğu bölünmüş olur.

14. Ağız Kopuzu [Şınkobız] ve Şamurat Usta: (55. Efsane)

• Şımbay bölgesinde yaşayan Karakalpakların “Müyten” uruğunda Arıvhan adlı marifetli bir kız varmış.

15. Ağayunusperi ve Kunis Bey: (62. Efsane)

• Karakalpak şeceresine göre, “Karakalpaklar” bir zamanlar Ciydeli Baysın’da yaşamışlar.

16. Ağayunusperi ve Maykabiy: (63. Efsane)

• “Karakalpaklar” bir zamanlar Ciydeli Baysun’da yaşamışlardır.

17. Cengiz Han’ın Babası Buzancir: (65. Efsane)

• Alankova üç tane erkek çocuk doğurur. Çocuklardan birincisinin adı Buzkun-kiki’dir ve bu çocuktan “Katağan” ve “Kıyat” urukları türemiştir. İkincisinin adı Bucali’dir ve ondan da “Salciutlar” türemiştir.

18. Müyten ve Akçolpan Uruğu: (69. Efsane)

• Anaları çocuklarına: “Siz “Müytensiniz”, fakat bunu dışarıda söylerseniz sizi de babanız gibi öldürürler. Bu nedenle, biz Akçolpan uruğundanız deyin. Sizin cengâver uruğunuzun adı Akçolpan’dır” diye cevap verir. Böylece “Müyten” ve Akçolpan’dan türeyenlerin uruğunun adı “Akçolpan” olmuştur.

19. Nogay Hanı ve Karakalpaklar: (70. Efsane)

• Çok önceleri Karakalpakların Kırım’da yaşadıkları dönemlerde, “Nogay” Hanı Canibek’in yönetimi altındadırlar. Onun vezirleri Esan Kayki ve Ormambet’tir.

B. Karakalpak Efsanelerindeki Kişi Adları:

1. Akşa Göl: (1. Efsane)

• Kızıl Kale’yi “Akşa Han” adlı bir han bundan yıllar önce yaptırmıştır.

• Tüye Moyun tarafında “Sultan Süyin” adlı bir padişah vardır. Bu padişah bugün Hocaeli’de bulunan “Nazlımhan Sulıv”a âşık olur.

• Daha sonra Aksa Göl’ün bulunduğu yere “Estemez” adlı bir bey yerleşir.

2. Akşa Göl ve Sultan Saray: (2. Efsane)

• Eskiden “Akşa” adında bir han vardır.

• “Sultan Süyin” adındaki bir padişah, bu göle su getiren kanalın kaynağını kapatarak, gölün kurumasına neden olur.

• Gölün ve kanalı aşağı tarafında “Nazlımhan Sulıv” yaşamaktadır. Bu sırada gölün başında “Estemez” adlı bir adam yaşamaktadır.

3. Adak Kale: (3. Efsane)

• Kıza âşık olanların içinde; haliyle ve tavrıyla insanları korkutan “Gâvur Âşık” adlı biri vardır.

4. Bağdat: (4. Efsane)

• Bunların yaşadıkları yerin yakınına “Abdulla” adlı bir han avlanmaya gelir.

5. Barak’ın Damı: (5. Efsane)

• Eskiden, yırtıcı kuşlarla avlanmayı çok seven “Barak” adlı bir yiğit varmış.

6. Döner Kümbet: (6. Efsane)

• Döner Kümbet’e girerek, ilim öğrenenler, dünyadaki her memleketin en bilgili kişileridir. Bu kümbetin olağanüstü tılsımını ilk açan “Eflatun” ve “Aristo”, burada okuyup, dışarı çıktıktan sonra ilim dünyasında iz bırakmışlardır. “Firdevsî, Alişir Nevaî, Hoca Hafız, İbn-i Sinâ” gibi ulu kişilerin de bu kümbette okuduğu söylenir.

7. Güldirsin Kalesi: (7. Efsane)

• Gülistan adlı suyu bol, zengin bir şehir ve bu şehrin yaşlı padişahının “Güldirsin” adlı bir kızı vardır.

8. Jupar Korusu: (8. Efsane)

• “İbrahim”in, “Jupar”dan on beş çocuğu vardır. Jupar’ın üstüne getirdiği kumadan on beş çocuğu daha olur.

9. Kanlı Göl: (9. Efsane)

• O dönemde Jana Kale adlı şehirde “İzeyli” adlı meşhur bir hekim vardır.

• “Toyan”, “Maki” ve “Biybi” adlı kızların bin beş yüz altın edeceğine karar verilir.

10. Karabaylı: (10. Efsane)

• Mamıy bölgesinin yöneticisi “Allakul” adlı handır. Bu hanın, daima yanında bulunan Teke Türkmen “Rambergen” adlı bir danışmanı vardır.

11. Ketenler Kalesi: (11. Efsane)

• Bu çiftçilerin biri de “Ketenler” adındaki bir gençmiş.

12. Kırk Kız Kale: (12. Efsane)

• “Müyten Miren” adlı adam diğer Karakalpaklarla birlikte Eski Ürgenç’te kalmak istemez.

• [Onları ziyarete gelen] “Töreniyaz” adlı bir yakınları vardır.

• Bu nedenle kızının adı “Gülayım” olsun, der.

• Don kıyılarından “Polat, Şoyın ve Tas” adlı üç yiğit de aynı istekle gelir.

• “Gülayım”ın, “Arıslan” adlı teyzesinin oğlu vardır.

• “Gülayım”ın “Meyir” adlı yengesi vardır.

• Memleketlerinden gelirken söz söylemekte usta, tecrübeli kişileri yanlarında getirmiş olan kalabalık grubun içinde “Aykar” ve “Şaykar” adlı söz ustası iki yiğit de vardır.

13. Şımbay Kalesi: (13. Efsane)

• “Şımbay” adlı yiğitle karısı kıtlık nedeniyle yurdundan göçmek zorunda kalır.

• Bu sırada “Şımbay”ın uyumakta olan oğlu “Devkara” uyanır.

• Onun sadece “Makariya” adında bir kızı olduğu bilinir.

14. Şomanay Kanalı: (14. Efsane)

• Şımbay’da güzelliğiyle tanınan “Şomanay” adlı bir kız vardır.

15. Baykuş ve Süleyman Padişah: (21. Efsane)

• Süleyman Padişah, Dühtar adlı güzel bir kıza âşık olur.

16. Domuz (Kara Geyik): (23. Efsane)

• “Donas” adlı bir balıkçı vardır. Bir gün Balıkçı Donas, insanoğlunun yardımcısı Hızır İlyas Baba’ya rast gelir.

17. Japalak [Baykuş]: (27. Efsane)

• Allah’ın takdiriyle daha sonra kuşa dönüşen “Üki” ile iki kardeşi “Japal” ile “Muradhasıl” (Beyoğlu), beraberce rahat bir hayat sürerek, kendi nasiplerini kazanarak yaşarmış. Her yere gönderilen cellâtlardan birinin adı “Kırgıy”dır.

18. Kaskaldak [Su Tavuğu]: (28. Efsane)

• Âdem’i topraktan yarattığı için sevinen Tanrı: “Edem! Edem!” diye bağırır. Tanrı bu sözü: “Güzel toprak! Kerametli, güzel kızıl toprak!” manasında söyler. “Âdem Baba”nın kaburga kemiğinden “Havva Ana”yı yaratır.

• O dönemde hiç kimseye faydası olmayan “Alda” isimli bir adam vardır.

19. Kumırı, Dalakepter [Kumru]: (31. Efsane)

• Eskiden kumru bir kuş değil, kudretli bir beyin kızıdır ve asıl adı da “Kumar”dır. O memlekette “Köken” adlı bir avcı vardır.

20. Sandıvgaş [Bülbül]: (33. Efsane)

• [İki kardeşten] birisi o ülkenin meşhur âlimi “Molla Kalpak Torgay” adlı dindar bir kişidir. Diğeri ise, “Ay dediğinde ağzı yok, gün dediğinde gözü yok” herkesten farklı yaradılışta “Sandıvğaş” adlı biricik kardeşidir.

• “Boz Torgay”: “Benim namım “Kalpak Torgay”, bana dokunan harap olur” diyerek yine de kötü huyundan vazgeçmediğini gösterir.

21. Âdem Ata ve Havva Ana: (35. Efsane)

• Tanrı, “Âdem Ata”nın yanına “Havva Ana”yı yaratır.

22. Amanbay Batır: (36. Efsane)

• Buhara Emiri “Üyseyin”in “Amanbay” adlı bir oğlu vardır.

• Bir gün “Amanbay”ın babası ölür.

• “Jiyenkul Baskı”, “Tölegen Şopırık” ve “Kumlan” adlı yiğitler sağ kalır.

23. Cengiz Han: (37. Efsane)

• Çok eskiden [“Altın Han” adlı] bir padişah vardır.

• Nehrin kıyısında avlanmakta olan “Tamaul” ve “Şaban Kör” adlı iki avcı sandığı görür. Vakti gelince doğum yapar ve çocuğa “Cengiz” adını koyarlar. Kız, bir süre sonra “Şaban Kör”den iki erkek çocuk doğurur. Birinin adını “Badantay”, diğerinin ise “Birgütay” koyarlar.

• Hanın beylerinden ikisi “Şaykı Bey” ile “Maykı Bey”, halkı toplar ve içlerinden kırk bir kişiyi elçi olarak seçer.

24. Kara Moyun: (39. Efsane)

• Hanın beylerinden ikisi “Şaykı Bey” ile “Maykı Bey”, halkı toplar ve içlerinden kırk bir kişiyi elçi olarak seçer.

25. Karakalpak Şeceresi: (40. Efsane)

• Dinyeper’deki hanlığı “Altın Han” yönetir.

• Nehirde yüzerek uzaklaşan sandık kıyıya yaklaştığında ormanda avlanmakta olan “Tomağul” ile “Şaban Köl” adlı iki avcı sandığı görür.

• Kızın, Güneş’ten sonra, “Tomağul”dan iki oğlu daha olur. Birinin adını “Bögentay”, diğerinin ise “Börgentay” koyar.

• Bir süre sonra avcı “Tomağul” han olur. Onun en yakın adamının adı “Maykı Bey”dir.

• “Maykı Bey”, Güneş’le birlikte geri dönmek için bir araba hazırlatır.

• [Kadın, Güneş’in söylediği gibi] bir çocuk doğurur ve adını “Cengiz” koyar.

26. Korkut Ata: (41. Efsane)

• “Korkut Ata” güzel bir müzik aleti yaparak, onu halka armağan etmek ister.

27. Korkut Ata’nın Mezarı: (42. Efsane)

• “Korkut Ata”, ölümden çok korkarmış.

28. Korkut Ata ve Jana Nehri: (43. Efsane)

• Nehrin, bu kalenin yakınlarındaki kıyısında “Korkut Ata” adlı bir evliyanın türbesi bulunmaktadır.

29. Maman Bey ve Buhara Hanı: (44. Efsane)

• “Maman Bey”, Amuderya’nın batısında Kara Dağların Akdağ adlı kısmında yaşar. “Alim” ve “Şamen” adlı iki kardeşten biri, “Sansızbay” adıyla nam salmış ünlü bir rüya yorumcusu var. “Beydulla” adlı bir kişi Buhara Hanı’na gider.

30. Musa ve Akımbet: (45. Efsane)

• “Musa”, düğünlerde saz çalıp, koşuk söyleyen bir gençtir.

• Fakir “Pirlepes” adlı bir sazendeden dutar çalmayı öğrenir. “Jiyen Jırav”ın zamanında yaşamış olan Fakir “Pirlepes” çok meşhur bir sazendedir.

• Şımbay Kalesi’nin arkasındaki Bakanlı adlı yerde yaşamakta olan “Akımbet” Baksı, ünü Karakalpakistan’ın her yerine yayılmış meşhur bir destan anlatıcısıdır.

31. Üç Baş Yiğit: (46. Efsane)

• Aşamaylı uruğundan “Kudaynazar” ve “Baynazar” adlı iki kardeş vardır.

• Senin üç oğlun olacak büyüğünün adı “Hocanazar”, ortancasının adı “Kosnazar”, küçüğünün adı ise “Töles” olsun.

32. Turım Bey ve Av Kuşu: (47. Efsane)

• Hive Hanı’nın “Turım Bey”e karşı davranışları, “Begis” ile “Mırjık”, “Aydos Bey” ve oğlu “Mırza Seyit”in ölümünden sonra değişir. “Esengeldi”nin damadı olduğu için “Aydos” ve kardeşleriyle akraba sayılan “Turım Bey”, onları öldürünce yalnız kalır.

33. Turım Bey ve Erejep Tentek: (48. Efsane)

• “Erejep Tentek”, Han’a karşı bir suç işler.

• “Turım Bey”, Han’ın peşinden Kongırat’a gider.

34. Muralı-Şer ve Sultan Süyin Padişah: (49. Efsane)

• “Sultan Süyin” Padişah, söz söylemekte usta olan akıllı veziri “Muralı-Şer”i nereye giderse gitsin yanından ayırmaz.

• “Pelenşe” adlı bir tüccarın kızıdır.

35. Tiyekli: (50. Efsane)

• Han, verdiği söze uygun olarak Karakalpak “Adil Bey”e kızını verir. “Adil Bey” bundan sonra Tiyekli (köprülü) diyerek anılır. “Adil Bey”in evlatları da Tiyekli adını alır ve “Tiyekli” sözü bu uruğun adı haline gelir. Aslında Adil Bey, Karakalpakların Kongırat’a bağlı Kıyat uruğundandır, ama Adil Bey ve akrabaları “Tiyekli” adını alınca Kıyat uruğu bölünmüş olur.

36. Ak Deveyi Gördün mü?: (51. Efsane)

• Eskiden, Karadağ’ı kendine mesken tutmuş “Köklen” adlı bir eşkıya varmış.

37. Helak Olmayın, Bırakın Evlatlarım: (52. Efsane)

• Han ile arası bozulan “Ernazar Alaköz”, Hive’den kaçıp gider.

38. Yapmasını Bilene Görevin Küçüğü Olmaz: (53. Efsane)

• Han, “Ernazar Alaköz”ü kendisine hoş görünmeye çalışmadığı için “ak evli” ilan ederek cezalandırır.

39. Yiğit Olana Kuş da, İt de Silahtır: (54. Efsane)

• Bir gün Han, “Ernazar Alaköz”le sohbet eder.

40. Ağız Kopuzu [Şınkobız] ve Şamurat Usta: (55. Efsane)

• Şımbay bölgesinde yaşayan Karakalpakların Müyten uruğunda “Arıvhan” adlı marifetli bir kız varmış. “Şamurat Usta”ya gider.

• Düğün ve eğlencelere sazende olarak çağırılan “Ziybagül”, dutar çalan baksıya, ağız kopuzuyla eşlik etmeye başlamış.

41. Çöl Aşan: (56. Efsane)

• “Satemirhan”ın askerleri uzaktaki bir çölde susuz kalır.

42. Koşım Pehlivan: (59. Efsane)

• Eskiden “Koşım Pehlivan” adında meşhur bir pehlivan vardır.

43. Ağayunusperi ve Kunis Bey: (62. Efsane)

• O zamanlar Karakalpakların padişahı “Adilhan”dır.

• Kıza “Ağayunusperi” adını verirler.

• Sandığı, “Şabankör” ile “Tamagül” adında iki kardeş görür.

• “Tamagül”, “Ağayunus” ile evlenerek çocuğa güneşin oğlu anlamına gelen “Künis” adını verir.

44. Ağayunusperi ve Maykabiy: (63. Efsane)

• O zamanlar Karakalpakların padişahı “Adilhan”dır.

• Kıza “Ağayunusperi” adını verirler.

• Sandığı, “Şabankör” ile “Tamagül” adında iki kardeş görür.

• “Tamagül”, “Ağayunus” ile evlenerek çocuğa güneşin oğlu anlamına gelen “Künis” adını verir.

• O dönemde “Badentay” ve “Bulgantay” adlı kişiler padişahtır.

• Seksen yaşındaki “Maykabiy”, “Künisbey” isminin yerine “Çingishan” adını verir.

45. Altın Otağ: (64. Efsane)

• “Canıbek”, “Kadarbiy”in kızıyla evlenmek ister. “Kaderbiy”in kızı ile “Canıbek”in düğününe, “Ormambet” ve “Esan Bey” adlı iki Karakalpak beyi katılmaz.

46. Cengiz Han’ın Babası Buzancir: (65. Efsane)

• “Alankova” bir otağda uyuduğunda güneş ışığı otağa girer.

• “Alankova” üç tane erkek çocuk doğurur. Çocuklardan birincisinin adı “Buzkun-kiki”dir ve bu çocuktan Katağan ve Kıyat urukları türemiştir. İkincisinin adı “Bucali”dir ve ondan da Salciutlar türemiştir. Üçüncü çocuğun adı “Buzancir”dir ve bu çocuktan da “Cengiz Han”ın evladı türemiştir.

47. Cengiz Han ve Kanglı Uruğu: (66. Efsane)

• Bu şehrin hanı “Adilhan”dır. Onun “Almalıkörikli” adında bir kızı vardır.

• “Şabakör” sandığı, “Tamaul” sandığın içindeki kadını ve oğlunu alır ve “Tamaul” ile “Almalıkörikli” evlenir. Çocuğa “Diyinbeyan” adını verirler.

• “Tamaul” ile “Almalıkörikli”nin daha sonra “Badenatay” ve “Bargultay” adlarını verdikleri iki oğlu daha olur. “Diyinbeyan”ı, “Altınhan”ın ağabeyinin kızı “Olonho” ile evlendirir.

• “Alankova”nın “Badencar” ve “Calcut” adlı oğulları halka eziyet ederler.

• “Alankova” bu olaydan sonra “Cengiz”i doğurur.

48. Müyten ve Akçolpan Uruğu: (69. Efsane)

• “Maykabiy”in “Akçolpan” adlı bir kızı vardır ve o “Müyten” (kıllı ten) adlı yiğitle evlenir. Fakat Karakalpaklar bu yiğidi öldürürler. “Akçolpan” eşi öldürüldüğünde hamiledir.

49. Nogay Hanı ve Karakalpaklar: (70. Efsane)

• Karakalpakların Kırım’da yaşadıkları dönemlerde, Nogay Hanı “Canibek”in yönetimi altındadırlar. Onun vezirleri “Esan Kayki” ve “Ormambet”tir.

• “Kadarbiy” adlı bir bey şenlik yaparak başta “Canıbek Han” olmak üzere bütün beyleri çağırır.

C. Karakalpak Efsanelerinde Yer Adları:

C.1. Karakalpak Efsanelerindeki Nehir Adları:

1. Akşa Göl: (1. Efsane)

• Bugün Kızıl Kale’nin bulunduğu yerden “Amuderya” nehri geçmektedir.

2. Kanlı Göl: (9. Efsane)

• “Arşan” Nehri’nin buz gibi suları Mamıy bölgesine doğru akarmış.

3. Kırk Kız Kale: (12. Efsane)

• Arıslan’ın memleketi “İdil Nehri”nin kıyısındadır.

• “Don” kıyılarından Polat, Şoyın ve Tas adlı üç yiğit de aynı istekle gelir.

4. Tahiya Taşı ve Vakım Kale: (16. Efsane)

• Tahiya Taşı, “Amuderya Nehri”nin ortasında bulunan takke şeklinde, devasa bir taşın adıdır.

5. Tök [Dök] Dağı: (17. Efsane)

• Eskiden, “Amuderya Nehri”, Samanbay Ormanı’nın iki yanından akarmış. Ormanın arkasında yaşayan kalabalık insanların hayat kaynağı “Amuderya” imiş.

6. Kamıştaki Diş İzi: (38. Efsane)

• Kız bir gün yüzmek için “Ceyhun Nehri”ne gelir.

7. Karakalpak Şeceresi: (40. Efsane)

• Karakalpakların atalarının “İdil”, “Yayık” ve “Dinyeper” kıyılarında yaşadığı söylenir.

8. Korkut Ata ve Jana Nehri: (43. Efsane)

• “Jana Nehri”nin kıyısında Karakalpakların “Şirin” adlı kalesi vardır.

9. Cengiz Han ve Kanglı Uruğu: (66. Efsane)

• Sandığı Tur dağının yanından akan “Kuu” nehrine bırakır.

10. Kırım Karakalpakları ve Tubitbiy: (68. Efsane)

• Ormambetbey’in yönetici olduğu dönemde Karakalpaklar, “Volga” ve “Ural” kıyılarına yerleşmişler.

C.2. Karakalpak Efsanelerindeki Göl Adları:

1. Akşa Göl: (1. Efsane)

• Amuderya’nın sularıyla oluşan göle “Aksa Han” adı verilir.

• Aksa gölün adını “Estemez Göl” olarak değiştirir.

2. Akşa Göl ve Sultan Saray: (2. Efsane)

• Aksa Hanın yaşadığı yerde göl oluşur ve “Akşa Göl” adı verilir.

• “Akşa Göl” kurur ve daha sonra yine suyla dolar. Gölün bulunduğu yerde Estemez adlı bir adam yaşadığı için “Estemez Göl” olarak adlandırılır.

• “Akşa Göl”, Topırak Kale ve Kızıl Kale’nin güneyinde bulunmaktadır. Göl ile kalelerin arası yaklaşık altı, yedi şakırımdır.

3. Bağdat: (4. Efsane)

• “Sarı Göl”ün olduğu yere iki adam yerleşir ve gölden tuz toplayıp satarak yaşar.

4. Kanlı Göl: (9. Efsane)

• “Kanlı Göl”ün adının, buz tutmuş gölün Koldavlılar tarafından öldürülen adamın kanıyla kızıla dönmesinden kaldığı söylenir.

5. Kırk Kız Kale: (12. Efsane)

• Müyten Miren adlı adam diğer Karakalpaklarla birlikte Eski Ürgenç’te kalmak istemez ve “Aral”ın kıyısına göçer.

6. Şomanay Kanalı: (14. Efsane)

• Şomanay, eşinden “Kara Teren Gölü”ndeki suyu, kurak tarlalara getirecek bir kanal açılmasını ister.

7. Turım Bey ve Av Kuşu: (47. Efsane)

• Halkın, “Kazın rahatı ‘Aydın Göl’de, erin rahatı payitaht eliyle” demesi boşuna değildir; Han, artık Turım Bey’le ilgilenmez ve onunla iş yapmaz.

8. Altın Otağ: (64. Efsane)

• Esan Bey ve akrabaları ise “Aral” boyuna ve Cideli Baysun bölgesine kaçar.


9. Ersaribiy ve Kızı Mama: (67. Efsane)

• Mama akrabaları ve hizmetçileri ile “Aral” boyuna gider ve buraya yerleşir.

C.3. Karakalpak Efsanelerindeki Kale Adları:

1. Akşa Göl: (1. Efsane)

• “Toprak Kale”nin karsısındaki “Kızıl Kale” Aksa Han tarafından yaptırılır.

2. Akşa Göl ve Sultan Saray: (2. Efsane)

• Bugün “Kızıl Kale” yakınında bulunan “Sultan Saray”ın adını Sultan Süyin’den aldığı söylenir.

3. Adak Kale: (3. Efsane)

• Kuzeydeki ve doğudaki zengin kalelere kervanlarla giden şehrin tüccarları, “Adak Kale”nin ününü dünyanın dört köşesine yayar.

4. Bağdat: (4. Efsane)

• Bugün “Bağdat Kalesi”nin bulunduğu yer, eskiden suyla kaplıdır.

• [“Dat”ın yöneticisi olduğu, bağlarla çevrili] bu kalenin adı ise “Bağdat” olur.

5. Güldirsin Kalesi: (7. Efsane)

• Güldirsin’in hainliği yüzünden kahrolan halk, şu görünen kaleye “Güldirsin” adını verir.

6. Ketenler Kalesi: (11. Efsane)

• Şomanay’ın batısında, Aybüyir Dağı’nın doğusunda eski “Korganşa Kalesi”nin kalıntıları vardır. “Ketenler Kalesi”nin Ketenler adlı genç tarafından, sevdiği kıza kavuşmak için kurulduğu ve adını da ondan aldığı söylenir.

7. Kırk Kız Kale: (12. Efsane)

• Gülayım, memleketi Akkale’de durmak istemez ve “Kırk Kale”ye göçer.

8. Şımbay Kalesi: (13. Efsane)

• Şımbay’ın ilk yerleştiği yere bir süre sonra bir kale yapılır ve bu kaleye “Şımbay” adı verilir.

9. Tahiya Taşı ve Vakım Kale: (16. Efsane)

• Naymanların, bundan beş yüz yıl önce Hive Hanı tarafından onların şeyhlerine ve mollalarına “Vakım” olarak verilen “Vakım Kale” adlı bir kaleleri vardır.

10. Korkut Ata ve Jana Nehri: (43. Efsane)

• Jana Nehri’nin kıyısında Karakalpakların “Şirin” adlı kalesi vardır.

11. Musa ve Akımbet: (45. Efsane)

• “Şımbay Kalesi”nin arkasındaki Bakanlı adlı yerde yaşamakta olan Akımbet Baksı, ünü Karakalpakistan’ın her yerine yayılmış meşhur bir destan anlatıcısıdır.

Ç. Karakalpak Efsanelerindeki Şehir ve Bölge Adları:

1. Akşa Göl: (1. Efsane)

• “Tuyo Moyun” tarafında bir padişah vardır.

• Bu padişah “Hocaeli”de bulunan bir kıza âşık olur.

2. Adak Kale: (3. Efsane)

• Bugün Aral Denizi’nin bulunduğu yerde, çok eskiden “Adak” adlı büyük bir şehir vardır.

3. Güldirsin Kalesi: (7. Efsane)

• Eskiden “Harezm”de, “Gülistan” adlı suyu bol, zengin bir şehir vardı.

4. Kanlı Göl: (9. Efsane)

• Arsan nehrinin suları kırk yedi yıl boyunca “Mamıy”a doğru akarak o bölgeyi beslemiş.

5. Karabaylı: (10. Efsane)

• Bugün “Karabaylı” bölgesinde bulunan nehrin, eskiden “Lavzan” adlı bölgenin güneyinden aktığı söylenir.

6. Şımbay Kalesi: (13. efsane)

• Etrafta ne kadar aç insan varsa buraya gelir ve Şımbay hepsine bakar. Böylece buraya yerleşen insanların sayısı hızla artar ve zamanla bu bölgeye “Şımbay” ve nehrin çevresine ise “Kegeyli” adı verilir.

• “Davkara” adlı yer ise, ismini Şımbay’ın oğlu Davkara’dan alır. “Tazkara”, şimdiki adıyla “Şomanay” ise, Şımbay’ın kızının evlenip gittiği yerdir ve adını Şımbay’ın kızından alır.

• Makariya’nın kaçıp gittiği yerin neresi olduğu bilinmez ama uzaklarda “Makariya” adlı bir yer varmış ve burası Makariya’nın eşiyle beraber kaçtığı yermiş.

7. Sandıvgaş [Bülbül]: (33. Efsane)

• Eskiden “Buldırlı Kasap”ın yurdunda yaşayan ikiz kardeşler birbirlerine küstüklerinde, Allah’ın emri ile kuşa dönüşmüşler.

8. Kara Moyun: (39. Efsane)

• Karakalpaklar, ata yurdu “Türkistan”da yaşarlarmış.

• “Türkistan”da yaşayan bir kişinin otuz oğlunun yirmi sekizi, “Hive”ye pazara giderler.

9. Maman Bey ve Buhara Hanı: (44. Efsane)

• Evim, “Sirdeya”daki “Ak İyrik”te, ben buradan “Buhara”ya gideceğim.

10. Musa ve Akımbet: (45. Efsane)

• Gemicilere katılan Musa, Şorahan’ı terk ederek “Şımbay”a gelir.

11. Turım Bey ve Erejep Tentek: (48. Efsane)

• Turım Bey, Han’ın peşinden “Kongırat”a gider.

12. Tiyekli: (50. Efsane)

• Hive hanlarından biri “Hive”ye bir müze kurmak ister.

13. Ak Deveyi Gördün mü?: (51. Efsane)

• Eskiden, “Karadağ”ı kendine mesken tutmuş Köklen isimli bir eşkıya varmış.

14. Helak Olmayın, Bırakın Evlatlarım: (52. Efsane)

• Han ile arası bozulan Ernazar Alaköz, “Hive”den kaçıp gider.

15. Ağız Kopuzu [Şınkobız] ve Şamurat Usta: (55. Efsane)

• “Şımbay” bölgesinde yaşayan Karakalpakların Müyten uruğunda Arıvhan adlı marifetli bir kız varmış.

• “Şamurat Usta’dan ağız kopuzun yapılışını öğrenelim” diyerek “Hocaeli”den, “Kongırat”tan, “Kıpçak”tan ve daha başka şehirlerden gelen genç demirciler, ağız kopuzu yapımını öğrenerek, kendi memleketlerindeki hevesli kızlara, ağız kopuzu yapıp satmaya başlamış.

16. Ağayunusperi ve Kunis Bey: (62. Efsane)

• Karakalpak şeceresine göre, Karakalpaklar bir zamanlar “Ciydeli Baysın”da yaşamışlar.

17. Cengiz Han ve Kanglı Uruğu: (66. Efsane)

• Çok eskiden Akdeniz’in ortasında “Malisli” adlı bir şehir bulunmaktadır.

18. Kırım Karakalpakları ve Tobitbiy: (68. Efsane)

• Eskiden Karakalpaklar “Kırım”da yaşamışlardır.

• Moskova Kinezi, “Kırım”a geldikten sonra Karakalpaklarla savaşmış ve Karakalpaklar bu bölgeden “Türkistan”a göç etmek zorunda kalmışlar.

19. Nogay Hanı ve Karakalpaklar: (70. Efsane)

• Karakalpakların “Kırım”da yaşadıkları dönemlerde, Nogay Hanı Canibek’in yönetimi altındadırlar.

III.3.2.2. Karakalpak Efsanelerinde Bitki ve Hayvanlarla İlgili Unsurlar


Bitki ve hayvanlar, Karakalpak efsanelerinde çeşitli şekillerde ve sıkça yer almaktadır. Efsanelere yansıyan bitkilerin hem sayı hem de çeşit bakımından azlığı dikkati çekmektedir. Efsanelerde rastladığımız az sayıdaki bitki ve ağacın büyük bir kısmı ise, Kegey, Toranğıl gibi mahalli özelliklere sahip ve mahalli adlarla anılan bitkilerdir. Efsanelerde rastlanan hayvanlar ise beslenme, taşıma ve korunmada kullanılan evcil hayvanlar ile yabani hayvanlardır. Taşıma ve beslenme kaynağı at, özellikle sütünden de faydalanılan kısraklar ve koyunlar efsanelerde geniş bir şekilde yer alır. Avlanmada faydalanılan doğan, şahin gibi av kuşları ve avlanma ve korumada kullanılan köpekler de efsanelerde sıkça karşımıza çıkar. Karakalpakistan coğrafyası ve ikliminde yaşayan ve bazıları avlandığı için yiyecek kaynağı olan yabanî hayvanlar da anlatmalarda yer alır. Guguk kuşu, baykuş, serçe gibi kuşlar, tavşan, tilki, yılan ve domuz efsanelerde sıkça rastlanan yabani hayvanlardır.

Sonuç olarak, efsanelerde görülen bitki ve hayvanların Karakalpakistan coğrafyası ve iklimiyle ilişkili olduğu görülmektedir. Coğrafya ve iklimin çetin şartlarına uyumlu az sayıda ağaç ve bitkinin bulunması bitkilerin efsanelere yansımasını azaltmış, yine bu şartla dayanan ve beslenme kaynağı olan hayvanlar ise sıkça efsanelere konu olmuştur.


  • Karakalpak Efsanelerinde Bitki ve Hayvanlarla İlgili Unsurların Listesi



A. Karakalpak Efsanelerindeki Bitki ve Ağaçlar:

1. Akşa Göl ve Sultan Saray: (2. Efsane)

• Gölün suyu, aradan birkaç yıl geçtikten sonra tekrar kurur ve eskiden göl olan alan “toranğıl” ağaçlarıyla kaplanır.

2. Şımbay Kalesi: (13. Efsane)

• İnsanlar buradan “kegey” adlı ağacı keser.

3. Korkut Ata: (41. Efsane)

• Kopuzu domuzun sürtündüğü kavruk “yabani iğde” ağacından yontsa, [önce] tahta bir kâse yapsa, kâseyi devenin baş derisiyle kaplasa, sonra kişneyen atın kuyruğundan aldığı telleri taksa, ondan sonra da çölde ya da dağda yetişen kötü kokulu ince uzun bitkinin özünden sürse, bir de kurutulmuş kabaktan bir köprü yapsa dünyada bulunmayan bir alet yapmış olurdu.

B. Karakalpak Efsanelerindeki Hayvanlar:

1. Akşa Göl: (1. Efsane)

• Nazlımhan Sulıv, kendisiyle zorla evlenmek isteyen padişahtan kaçmak için “kısrak”ları kullanır.

2. Akşa Göl ve Sultan Saray: (2. Efsane)

• Bu efsanede de Nazlımhan Sulıv, kendisiyle zorla evlenmek isteyen padişahtan kaçmak için “kısrak”ları kullanır.

3. Adak Kale: (3. Efsane)

• Kızın altındaki kısrak, “yavrulu kısrak”tır ve yavrusunun yanına daha çabuk ulaşmak için çok hızlı koşar.

4. Barak’ın Damı: (5. Efsane)

• Barak’ın adlı delikanlının “av kuşu” vardır.

5. Kırk Kız Kale: (12. Efsane)

• Gülayım, dayısının binlerce atının içinden kendisine “topal bir kısrak” seçer.

6. Şımbay Kalesi: (13. Efsane)

• Şımbay adlı Karakalpak’ın başına olağanüstü olaylar gelmesini sağlayan “kut sahibi, gök renkli bir köpeği” vardır.

7. Atşakökek - Atşök (Guguk Kuşu): (18. Efsane)

• Babasının sözünü dinlemeyen çocuk “guguk kuşu”na dönüşür.

8. Baykuş (Muradhasıl) (19. Efsane)

• Babasının sözünü dinlemeyen iki kardeş “baykuş”a dönüşür.

9. Kuşlar Padişahı: (20. Efsane)

• Yarasanın tüylerinin olmamasının nedeninin anlatıldığı efsanede, “baykuş” diğer kuşları tüylerini yolunmaktan kurtarır.

10. Baykuş ve Süleyman Padişah: (21. Efsane)

• “Yarasa”nın tüylerinin olmamasının nedeninin anlatıldığı efsanede, “baykuş” diğer kuşları tüylerini yolunmaktan kurtarır.

11. Bödene [Bıldırcın]: (22. Efsane)

• Ustasının sözünü dinlemeyen çırak “bıldırcın”a dönüşür.

12. Domuz (Kara Geyik): (23. Efsane)

• Yaşlı bir adam kılığına giren Hızır’a yardım etmeyen balıkçı “domuz”a dönüşür.

13. Kara Domuz [Kara Şoşka]: (24. Efsane)

• Yaşlı bir adam kılığına giren Hızır’a yardım etmeyen balıkçı “domuz”a dönüşür.

14. Hekke, Savıskan [Saksağan]:

• Kurdun sürüye saldırdığını söyleyerek köy halkını aldatmayı huy edinen çoban “saksağan”a dönüşür.

15. İyt [Köpek]: (26. Efsane)

• Üvey anasının zulmünden kaçmak isteyen çocuk “köpeğe” dönüşür.

16. Japalak [Baykuş]:

• Kardeşine ihanet eden insan “baykuş”a dönüşür.

17. Kaplumbağa:

• Hırsız ve cimri tüccar “kaplumbağa”ya dönüşür.

18. Kediler Neden Yalanır:

• Yakaladığı “serçe”yi yiyecekken serçe tarafından aldatılan “kedi”, bu olaydan sonra her yemekten sonra yalanmayı âdet edinir.

19. Kaskaldak [Su Tavuğu]:

• Hiçbir çıkar gözetmeden kendisine yardım eden insan ihanet eden adam, “su tavuğu”na dönüşür.

20. Kumırı, Dalakepter [Kumru]:

• Sevdiği kıza kavuşmaya çalışan delikanlıyı, kızın ailesi tarafından görevlendirilen büyücü “kumru”ya dönüştürür.

21. Pışık [Kedi]:

• Babasını aldatmaya çalışan çocuk “kedi”ye dönüşür.

22. Sandıvgaş [Bülbül]:

• Babasının sözünü dinlemeyen çocuklar “bülbül”e dönüşür.

23. Tavşanın Dudağı Niye Yırtık:

• “Tilki”yle yola çıkan “tavşan”ın dudağı, “koyunlar”a gülerken yırtılmıştır.

24. Amanbay Batır:

• Dervişin bütün yurda nam salmış “Ala At” adlı bir atı vardır.

25. Turım Bey ve Av Kuşu:

• Turım Bey, bir “saksağan”ı eğitir ve ona avlanmayı öğretir.

26. Yıl İçin Tartışma:

• Büyüklüğüne fazla güvendiği için yeni yılın gelişini en son gören “deve”, “Oniki Hayvanlı Takvim”de yer almazken, yılın gelişini gören “sıçan, sığır, kaplan, tavşan, ejderha, yılan, at, koyun, maymun, tavuk, it ve domuz” takvimde yer alır.

III.3.2.3. Karakalpak Efsanelerinde Olağanüstü Varlıklarla İlgili Unsurlar


Karakalpak efsanelerinde yer alan olağanüstü varlıklarla ilgili unsurları incelediğimizde, efsanelerdeki olağanüstülüklerin “Yapılar”, “İnsanlar”, “Hayvanlar” ve “Çeşitli Varlıklar” bağlantılı olarak yer aldığını tespit ettik. Örneğin; Döner Kümbet adlı yapı sürekli kendi etrafında dönmektedir ve içine girebilen ve orada yedi yıl yaşayan kişi dünyanın bütün ilimlerini öğrenir. Ketenler Kalesi ise olağanüstü hızlı bir şekilde inşa edilmiş ve kimsenin ele geçiremediği bir kaledir. Efsanelerde olağanüstü özelliklere sahip insanlar da yer alır. Örneğin, Gülayım ve Böden adındaki çocuklar olağanüstü bir şekilde akılı ve yetenekli çocuklardır. Efsanelerde olağanüstü özelliklere sahip hayvanlar da yer alır. Konuşan kurt ve sahibine bolluk ve bereket getiren kut sahibi köpek olağanüstü hayvanlara örnek gösterilebilir. Bu tür hayvanlar, olay örgüsünde kahramana yardımcı olma işlevine sahiptir. Efsanelerde tespit ettiğimiz diğer olağanüstü varlıklar ise, dev, büyücü, şeytan ve Hızır’dır. Özellikle devler efsanelere masalsı öğeler taşır.

Sonuç olarak, Karakalpak efsanelerinde pek çok olağan sütü unsur yer alır. Bu olağanüstü unsurlar efsanenin gerçek kabul edilme ve inanılır olma özelliklerini etkilemez. Çünkü anlatmalarda yer alan pek çok varlığın, mekânın, olayın ya da anlatmanın verdiği öğüdün gerçekliği gibi efsanelerin diğer özellikleri masalsı özellikler gösteren olağanüstü varlıklarla ilgili unsurları gerçeklik kavramıyla sarmaktadır.


  • Karakalpak Efsanelerindeki Olağanüstü Varlıklarla İlgili Unsurların Listesi



1. Döner Kümbet: (6. Efsane)

• Bu efsanede olağanüstü özelliğe sahip “Döner Kümbet” adlı bir yapı yer almaktadır. Bu kümbetin olağanüstülüğü; kapısının yılda bir defa açılması ve ilim öğrenmek isteyen kişilerin bu kümbetin içeri girerek dünyadaki en bilgili kişiler olmalarıdır.

2. Kırk Kız Kale: (7. Efsane)

• Kırk Kız Kale adlı efsanede olağanüstü özelliklere sahip “Gülayım” yaşından büyük sözler söyleyen ve elinden her iş gelen biridir.

3. Şımbay Kalesi: (13. Efsane)

• Bu efsanedeki olağanüstülük “kut sahibi köpeğin” mevcut olmasıdır.

4. Tahiya Taşı ve Vakım Kale: (16. Efsane)

• Bu efsanede “Tahiya Taşı” adı verilen taş, olağanüstü büyüklükte ve şekildedir, ucu bir baltanın ucu kadar keskin olduğu için taşa çarpan bütün gemiler batar.

5. Tök [Dök] Dağı: (17. Efsane)

• Bu efsanedeki olağanüstü varlık bir “dev”dir.

6. Bödene [Bıldırcın]: (22. Efsane)

• Bu efsanenin kahramanı olan çocuk okumuş büyük insanlardan daha akıllıdır ve olağanüstü bir şekilde çocuk yaşta yedi ilmi öğrenir.

7. Kaskaldak [Su Tavuğu]: (30. Efsane)

• Bu efsanenin kahramanları “Tanrı” ve “Can”dır. Canın bedenin içine girmek istemeyişine sinirlenen Tanrı, canı kandırmak için saz ve tef çalarak emrinin yerine getirilmesini ister. Ezgileri duyan can, nasıl olduğunu bile anlamadan bedene girer.

8. Kumırı, Dalakepter [Kumru]: (31. Efsane)

• “Kumar” adlı çocuk, üç yaşında birçok dili iyice öğrenir, beş yaşında ilim öğrenir, yedi yaşında yedi hünerde mahir olur ve [maharetleri] herkes tarafından anlatılmaya başlanır. Dokuz yaşında dünyanın işlerini düşünmeye başlar.

9. Cengiz Han: (37. Efsane)

• Bu efsanede Alankova’nın otağından çıkan bir “kurt” insan gibi konuşur.

10. Karakalpak Şeceresi: (40. Efsane)

• Altın Han’ın Arıvhan adındaki kızı, güneşe âşık olur ve güneşten hamile kalır.

11. Korkut Ata: (41. Efsane)

• Korkut Ata, şeytanların yardımıyla kopuzu icat eder ve kopuzun piri olur.

12. Üç Baş Yiğit: (46. Efsane)

• İhtiyar bir adam, çocuk sahibi olamayan yaşlı Kudaynazar’a üç oğlu olacağını söyler. Kuaynazar’ın karısı aygır, boğa ve koçbaşlarına aş erer ve çok yaşlı olmasına rağmen hamile kalır.

13. Koşım Pehlivan: (56. Efsane)

• Koşım Pehlivan bu nağmeyi dutarla çaldıktan sonra, kiminle güreşirse güreşsin mutlaka yener. Bu nağmenin olağanüstü bir güç ve kuvvet kaynağı olduğuna inanılır.

14. Deve Sağdıran: (58. Efsane)

• Bahşı bu nağmeyi çalmaya başladığında, sütü gelmeyen devenin sütü olağanüstü bir şekilde gelmeye başlar.

15. Cengiz Han’ın Babası Buzancir: (65. Efsane)

• Alankova bir otağda uyuduğunda güneş ışığı otağa girer ve bir kurt şeklinde çıkıp gider ve kız hamile kalır.


III.3.2.4. Karakalpak Efsanelerinde Araç ve Gereçlerle İlgili Unsurlar


Karakalpak efsanelerinde yer alan araç ve gereçlerin mutfak aletleri ve barınma araçları etrafında yoğunlaşması dikkati çekmektedir. Bunun temel nedeni, Karakalpakların, coğrafi yapı ve iklimin etkisiyle asırlar boyunca atlı-göçebe yaşam tarzını sürdürmüş olması olmalıdır. Çünkü bu yaşam tarzında barınma ve beslenme, yerleşik hayata göre daha zordur ve sırların tecrübelerini bilmek, belki de hayatta kalmaya yardım edecektir ve efsaneler bu tecrübeleri, günlük hayatın unsurlarını kullanarak yine günlük hayata taşımaktadır.

Efsanelerde yer alan araç ve gereçler içinde barınma araçları geniş yere sahip olmaları bakımından dikkati çekmektedir. Anlatmalarda yer alan barınma araçları “çadır” ve “ev” terimleriyle adlandırılmaktadır. Ev terimi yaşam mekânlarının genel adı olarak kullanılmaktadır. Çünkü ev terimiyle belirtilen barınma araçlarının hiçbir özelliğinden ya da çeşidinden bahsedilmemektedir. Diğer barınma aracı olan çadır ise, hem daha sık yer almakta hem de çadırın pek çok özelliğinden bahsedildiği gibi çeşitlerine de yer verilmektedir. Karakalpak efsanelerine göre; Karakalpakların çadırlarının büyüklerine “otağ” denir ve “Altın otağ” zenginlik sembolüdür. “kara ev” denilen çadırlar ise kıl çadırlardır.

Efsanelerdeki diğer araç gereçler ise mutfak aletleri grubuna aittir. Mutfak aletleri, Karakalpakların mutfak ve yeme-içme kültürünün sembolleridir. Efsanelerde en fazla rastlanan araç kazandır. Efsanelerde bakır kazan, kara kazan, et kazanı vb. gibi çeşitleri de yer almaktadır. Tabak, çeşitli kap kacak, sofralar, kaşık ve bıçak da efsanelerde yer alan mutfak aletlerindendir. Karakalpak efsanelerinde yer alan mutfak aletlerinin sınırlı sayıda olması dikkati çeker. Göçer evlerde mutfak aletlerinin zengin ve çeşitli olması mümkün değildir. Birkaç temel ve çok işlevli alet, mutfağın kolay taşınmasını sağlar. Karakalpaklar yerleşik hayata geçtikçe mutfak aletlerinin de çeşidi artmış olmalıdır.

Karakalpak efsanelerinde yer alan araç ve gereçler Karakalpakların gündelik hayatlarında kullandıkları malzemelerdir ve bu malzemeler hayatını yansıtmaktadır. Karakalpak efsaneleri de bu yaşam tarzının ve tecrübelerin ürünüdür ve bu yaşam tarzına ait unsurlar göz önüne alınmadan efsanelerin kültürel yapıyla ilişkisi ve önemi değerlendirilemez. Bu nedenle Karakalpakların günlük hayatına ait unsurlar önem kazanmaktadır.


  • Karakalpak Efsanelerinde Araç ve Gereçlerle İlgili Unsurların Listesi



A. Karakalpak Efsanelerindeki Mutfak Aletleri:

1. Şımbay Kalesi: (13. Efsane)

• Annesi, küçük çocuğu susturmak için “kazan”da pişmekte olan yahninin üstüne çıkan koçun dilinden bir parça koparıp çocuğa verir.

2. Japalak [Baykuş]: (27. Efsane)

• Padişah, ak kemikten yapılmış “sofra” ve baş kemiğinden üç katlı, saltanatlı bir saray yapılmasını ister.

3. Cengiz Han: (37. Efsane)

• Yemeği yirmi bir “tabağa” bölerek: “Alın, alın!” diyerek ikram eder ve yemek başlar.

4. Karakalpak Şeceresi: (40. Efsane)

• Avcı bunları misafir eder, yemek hazırlar. Misafirleri için yirmi bir “tabak” hazırlar.

5. Üç Baş Yiğit: (46. Efsane)

• Bütün miras; bir “et kazanı”, bir “hamur kazanı”, “bakır kazan” ve bir de “kara kazan”dan ibarettir.

6. Tiyekli: (50. Efsane)

• Hive Hanı bir müze yaptırır ve “küçük kaşık ve kaplar”dan arabaya kadar [pek çok ürün] müzeye getirilir.

7. Ağız Kopuzu [Şınkobız] ve Şamurat Usta: (55. Efsane)

• Arıvhan’ın kilimin iplerini kesmek için kullandığı “bıçak” kırılır. Bıçağı tamir etmek isteyen kız, tesadüfen ağız kopuzunu icat eder.

8. Tuz: (60. Efsane)

• Evde daha önce tadını denediği tuzun bir tutamını, yemeğin pişmekte olduğu “kazan”a atar.

B. Karakalpak Efsanelerindeki Barınma Araçları:

1. Karabaylı: (10. Efsane)

• Ürgenç’in karşısından denize dökülen nehrin yakınlarındaki bin “çadır”, yas alameti olarak kara bayrak bağlar ve o günden sonra orası [“karalar bağlamış” anlamına gelen] “Karabaylı” adıyla anılır olmuştur.

2. Şımbay Kalesi: (13. Efsane)

• Şımbay adlı sahibine şans getiren köpek, Şımbay’ın “çadır”ının keçe duvarına sürtünür.

3. Japalak [Baykuş]: (27. Efsane)

• Padişah, ak kemikten yapılmış sofra ve baş kemiğinden üç katlı, saltanatlı bir “saray” yapılmasını ister.

4. Kaskaldak [Su Tavuğu]: (30. Efsane)

• Kendisine “çadır” veren, malını paylaşan kardeşinin iyiliğini çekemeyen Alda adlı adam onun malına da göz diker.

5. Cengiz Han: (37. Efsane)

• Cengiz, avladığı kaz ve kuğuları sırtlamış halde “ev”ine dönerken yolda iki adamla karşılaşır.

6. Üç Baş Yiğit: (46. Efsane)

• Kudaynazar ile kardeşi Baynazar “ev”lerini ayırdıktan sonra, yakınlarının desteğiyle çiftçilik yapmaya başlar.

• Baynazar’ın yanında bir “kulübe”de yaşarlar.

7. Ağayunusperi ve Kunus Bey: (62. Efsane)

• Kıza Ağayunusperi adını verirler. Ağayunusperi biraz büyüdüğünde onun için ayrı bir “otağ” kurulur. .

8. Altın Otağ: (64. Efsane)

• Canıbek, Kadarbiy’in kızıyla evlenmek ister. Kız evlenmek için Canıbek’in kendisi için altından bir “otağ” yaptırmasını şart koşar.

9. Cengiz Han’ın Babası Buzancir: (65. Efsane)

• Alankova bir otağda uyuduğunda güneş ışığı “otağa” girer ve bir kurt şeklinde çıkıp gider.

10. Cengiz Han ve Kanglı Uruğu: (66. Efsane)

• Ağayunus için ayrı bir “otağ” kurarak, ona hizmet etmeleri için Kırk Kız verirler.

11. Nogay Hanı ve Karakalpaklar: (70. Efsane)

• Kız, Han ile evlenmek için hanın kendisi için bir “altın otağ” yaptırmasını ister.


III.3.2.5. Karakalpak Efsanelerinde Evlilik Kurumu ve Kadınla İlgili Unsurlar


Karakalpak efsanelerindeki kadın kahramanlar, efsanenin olay örgüsünün ilk halkasını teşkil eden evlenme veya eş seçme kısmında yer almaktadır. Örneğin; “Akşa Göl (1. Efsane), Akşa Göl ve Sultan Saray (2. Efsane), Adak Kale (3. Efsane), Bağdat (4. Efsane), Ketenler Kalesi (11. Efsane), Kırk Kız Kale (12. Efsane), Baykuş ve Süleyman Padişah (21. Efsane), Kumırı, Dalakepter [Kumru] (31. Efsane), Karakalpak Şeceresi (40. Efsane), Muralı-Şer ve Sultan Süyin Padişah (49. Efsane), Ağayunusperi ve Kunis Bey (62. Efsane), Ağayunusperi ve Maykabiy (63. Efsane), Altın Otağ (64. Efsane), Cengiz Han ve Kanglı Uruğu (66. Efsane), Ersaribiy ve Kızı Mama (67. Efsane) ve Nogay Hanı ve Karakalpaklar (70. Efsane)” adlı efsanelerde kadın kahramanlar evlilik ve eş seçme konusunda ortaya çıkan sorunların merkezindedir. Bunun yanında Karakalpak efsanelerinde eşine zor zamanda yardımcı olan kadın kahramanlara da yer verildiğini tespit ettik. Örneğin; “Karakalpak Şeceresi (40. Efsane) ve Muralı-Şer ve Sultan Süyin Padişah (49. Efsane)” adlı efsanelerde kadın kahraman eşini ölümden kurtarır ya da nişanlısına akıl vererek onu yönlendirir. Efsanelerde evlenme, eş seçme ve eşine yardımcı olma konularında yer alan kadın kahramanlar, anlatmanın olay örgüsünde yönlendirici bir işleve sahiptir Kadın kahramanlar diğer efsanelerde ise kuma, beşik kertme vb. gibi konularda yer alan karakterler olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu noktada Karakalpak toplumunun kadına bakışı veya kadının Karakalpak toplumundaki yeri irdelenmelidir. Kadın kahramanların efsanelerde yer aldığı konular değerlendirildiğinde, kadınların Karakalpak toplumundaki temel görevinin öncelikli olarak iyi bir eş seçme ve iyi bir eş olma olduğunu söyleyebiliriz.

Karakalpak efsanelerindeki kadın kahramanların fiziksel ve karakteristik özelliklerini değerlendirdiğimizde; kadınların, erkeklere ait olduğu düşünülen savaşma, kavga etme, fiziksel dayanıklılık gibi özelliklere sahip olduğu dikkati çekmektedir. Örneğin; “Kırk Kız Kale (12. Efsane)” adlı efsanedeki Gülayım, savaşan, güreşen bir kızdır. Hatta çevresindeki kırk kız da aynı özelliklere sahiptir. Bu durumda Karakalpak efsanelerindeki kadın kahramanları fiziksel açıdan güçlü ve erkeklere ait olduğu düşünülen çeşitli fiziksel davranışları yapabilen kadınlar olduğunu söyleyebiliriz. Coğrafya ve iklime bağlı olarak Karakalpakların yaşadığı zorlu hayat şartlarının kadının da erkeğin de fiziksel olarak güçlü olmaya zorladığı açıkça görülmektedir. Karakalpakların tarih boyunca sıklıkla yaşadığı savaşlar da kadınların savaşmasını gerekli kılmış olmalıdır. Bu durum da anlatmalarda ortaya çıkan kadın tipi, fiziksel özellik ve davranış bakımından yerleşik hayatın şekillendirdiği kadın tipinden oldukça farklıdır. Yine efsanelere göre kadın ve erkeğe ait olduğu düşünülen davranış ve fiziksel özellikler de yerleşik hayatın oluşturduğu yargılardan farklıdır. Bu durumda efsanelerdeki Karakalpak kadını, güçlü, erkeklerle yan yana aynı davranışları gösteren kadınlardır.

Karakalpak efsanelerindeki kadın kahramanların pek çoğu akılını kullanarak ailesini ve çevresindeki yönetmekte ve yönlendirmekte olduğu, bunun yanında özellikle yaşlı kadınların tecrübelerine bütün toplumun değer verdiği görülmektedir. “Jupar Korusu (8. Efsane)” adlı efsanede bütün köy halkı yaşlı kadının tecrübelerine güvenir ve onun yönetiminde hareket eder. “Kırk Kız Kale (12. Efsane)” adlı efsanenin başkahramanı Gülayım askerlerin kumandanıdır. “Cengiz Han ve Kanglı Uruğu (66. Efsane) Ağayunusperi ve Maykabiy (63. Efsane) Ağayunusperi ve Kunis Bey (62. Efsane) ve Karakalpak Şeceresi (40. Efsane)” adlı efsanelerin kadın kahramanı ölen eşi yerine halkı yönetir veya eşinin yerine geçen yöneticiye akıl verir. “Akşa Göl (1. Efsane) ve Akşa Göl, Sultan Saray (2. Efsane) ve Muralı-Şer ve Sultan Süyin Padişah (49. Efsane) efsanelerindeki kadın kahraman zekâsıyla padişahı kandırır ve alt eder. Adak Kale (3. Efsane), Altın Otağ (64. Efsane) ve Nogay Hanı ve Karakalpaklar (70. Efsane)” adlı efsanelerdeki kadınlar evlenecekleri kişileri kendisi seçer. Bu efsanelere göre Karakakalpak toplumu kadının zekâsına güvenir ve kadınlar erkekler gibi toplumda yönetici olabilirler. Bu da kadının, Karakalpak toplumundaki yerini ve önemini göstermektedir.

Kadının Karakalpak toplumundaki yerine ilişkin bu olumlu örneklerin yanında “Bağdat (4. Efsane), Ketenler Kalesi (11. Efsane) , Kumırı, Dalakepter [Kumru] (31. Efsane) efsanelerindeki gibi kadının evleneceği kişiyi seçemediği, Akşa Göl (1. Efsane) ve Akşa Göl ve Sultan Saray (2. Efsane)” efsanelerinde olduğu gibi erkeği yenmesinin veya erkekten üstün olmasının toplum tarafından kabul edilmedi, “Ağayunusperi ve Kunis Bey (62. Efsane), Ağayunusperi ve Maykabiy (63. Efsane) ve Cengiz Han ve Kanglı Uruğu (66. Efsane)” efsanelerindeki gibi namus kavramının kadının hayatından önce geldiği ve onun davranışlarının toplum tarafından sınırlandığı, “Kumırı, Dalakepter [Kumru] (31. Efsane) efsanesindeki gibi beşik kertme ve Jupar Korusu (8. Efsane)” efsanesindeki gibi çok eşlilik sebebiyle kadının kumasıyla yaşamak zorunda kalması gibi olumsuz örnekler de yer almaktadır. Bu olumsuz örnekler de göz önüne alınınca Karakalpak efsanelerine göre kadının erkekler gibi fiziksel olarak güçlü olması ve savaşma, kavga etme gibi erkeklere özgü sayılan bazı davranışları gerçekleştirmesinin, ancak toplum izin verirse eş seçme hakkına sahip olduğu ve evli, toplumca tasdik edilen şekilde davranışlarda bulunan ve hayatını sürdüren kadınların toplumca fikirlerine değer verilip, sözünün dinlendiği görülmektedir.


  • Karakalpak Efsanelerinde Evlilik Kurumu ve Kadınla İlgili Unsurların Listesi



1. Akşa Göl: (1. Efsane)

• Padişah, Nazlımhan Sulıv’la evlenmek ister ama kız bunu kabul etmez. Nazlımhan Sulıv, kendisini tehdit eden ve halka zulmeden padişahı bir hile ile kandırır. Bir kadın tarafından aldatıldığını anlayan padişah insanların yüzüne bakamayacağını anlar ve bir mağarada yasamaya karar verir.

2. Akşa Göl ve Sultan Saray: (2. Efsane)

• Padişah, Nazlımhan Sulıv’la evlenmek ister ama kız bunu kabul etmez. Nazlımhan Sulıv, kendisini tehdit eden ve halka zulmeden padişahı bir hile ile kandırır.

3. Adak Kale: (3. Efsane)

• Adak’ın padişahının kızı, ay gibi ağzı, güneş gibi gözü ve güzelliğiyle meşhurdur. Kızın güzel yüzünü bir defa görmek için canına kıyan nice yiğit, kızın yolunda mecnuna döner. Fakat bir türlü kızın gönlünün düşeceği bir yiğit bulunamaz. Tavus kuşları gibi süslenen kız, etrafındaki yiğitleri beğenmeyerek, kendi güzelliğine, aklına, şanına uygun olan ve kalbinin kilidini açacak bir yiğidi bekler. Padişah da kızının evleneceği kişiyi kendisinin seçmesini ister.

4. Bağdat: (4. Efsane)

• Biri evli, diğeri bekâr iki arkadaştan, bekâr olan arkadaşının karısına göz koyar ve onu elde etmek için arkadaşını öldürür. Ölmekte olan adamın son isteği ise, hamile olan karısının doğuracağı çocuk erkek olursa adının Dat konmasıdır.

8. Jupar Korusu: (8. Efsane)

• Jupar yaşlı ve akıllı bir kadındır. Kocası ölünce, kumasını ve çocuklarını alarak daha rahat edecekleri bir yere göçer. Burada rastladığı padişah, kadının sözünün üstüne söz söyleyemez ve onun istediklerini yapar.

9. Kanlı Göl: (9. Efsane)

• “Yakalanan üç adamın her biri için beş yüz altın ödemelisiniz!” denmesine rağmen, onlar bu parayı toplayamayınca, para yerine üç kız vermeyi önerirler.

10. Ketenler Kalesi: (11. Efsane)

• Han, düşmanın alamayacağı bir kale inşa eden kişiye kızını vereceğini söyler. İstenilen kaleyi inşa eden Ketenler adlı genç kızı kaçırır ve sonunda kızla evlenir.

11. Kırk Kız Kale: (12. Efsane)

• Kalmuk padişahının dokuz karısı vardır. Fakat Gülayım’la da evlenmek ister, ona güzel kıyafetler gönderir ama kız bunları kabul etmez. Gülayım, padişahla evlenmek için üç şartının yerine getirilmesini ister. Gülayım ve Arıslan adlı teyze oğlu âşık olurlar.

• Gülayım’ın Meyir adlı yengesi, kızı istemeye gelenleri sınamak için çeşitli taleplerde bulunur.

12. Baykuş ve Süleyman Padişah: (21. Efsane)

• Baykuş dünyada kadınların çoğunlukta olduğunu söyler. Padişah, neden bu şekilde düşündüğünü sorunca, baykuş: “Kadının sözünü dinleyen, onların isteklerini yerine getiren erkekleri de kadından sayıyorum” diye cevap verir. [Bir kadının sözüyle hareket etmekte olan] Süleyman Padişah, bu sözün üstüne söz söyleyemeyerek, baykuşa yenildiğini anlar ve tüylerini yolmaktan vazgeçer.

13. Kumırı, Dalakepter [Kumru]: (31. Efsane)

• Kumar, doğduğunda [bir erkek çocuk ile] beşik kertmesi yapılmıştır. Ailesi sevdiği gençle değil, beşik kertmesiyle evlendirmek ister.

14. Âdem Ata ve Havva Ana: (35. Efsane)

• Havva Ana, kızı ve oğlunu ayrı memeden emzirir ve sonra onları evlendirir. Hayatın başlangıcı ve türemesi Havva Ana’nın akıl ettiği uygulamaya bağlıdır.

15. Karakalpak Şeceresi: (40. Efsane)

• Güneş’in karısı Almalı Körikli, kocası ölünce kendisi ile evlenmek isteyen kocasının üvey kardeşlerini reddeder ve kocasının son arzusunu yerine getirip, doğurduğu çocuğa “Cengiz” adını koyar.

16. Muralı-Şer ve Sultan Süyin Padişah: (49. Efsane)

• Padişah, tesadüfen gördüğü kıza âşık olur ve onunla evlenmek ister. Oysa kız, padişahın en yakın dostu olan vezirin nişanlısıdır. Kız, padişahın teklifini kabul etmektense intihar eder.

17. Ağayunusperi ve Kunis Bey: (62. Efsane)

• Ağayunusperi güneşe âşık olur ve güneşten hamile kalır. Ağayunusperi’nin babası halkın diline düşüp rezil olmamak için bir sandık yaptırır, kızını bu sandığın içine koyarak nehre bırakır.

18. Ağayunusperi ve Maykabiy: (63. Efsane)

• Ağayunusperi güneşe âşık olur ve güneşten hamile kalır. Ağayunusperi’nin babası halkın diline düşüp rezil olmamak için bir sandık yaptırır, kızını bu sandığın içine koyarak nehre bırakır.

19. Altın Otağ: (64. Efsane)

• Canıbek, Kadarbiy’in kızıyla evlenmek ister. Kız evlenmek için Canıbek’in kendisi için altından bir otağ yaptırmasını şart koşar.

20. Cengiz Han ve Kanglı Uruğu: (66. Efsane)

• Almalıkörikli’yi korumak isteyen babası, kızı kırk hizmetçisi ile birlikte taştan yapılmış bir binaya kapatmıştır. Almalıkörikli bir gün güneşin ışığından hamile kalır ve yüzünde bir leke oluşur. Babası, hanımının tavsiyesiyle bir sandık yaptırarak kızını bu sandığın içine koyar. Sandığı Tur dağının yanından akan Kuu nehrine bırakır.

• Tamaul sandığın içindeki kadını ve oğlunu alır ve Tamaul ile Almalıkörikli evlenir.

21. Ersaribiy ve Kızı Mama: (67. Efsane)

• Horasan valisi Kamambek bu kızla evlenmek ister. Fakat kız onunla evlenmek istemez ve teklifini reddeder. Bunu duyan Kamambek kızın bütün uruğunu öldürerek onu evlenmeye mecbur eder.

22. Nogay Hanı ve Karakalpaklar: (70. Efsane)

• Canıbek Han bu kızla evlenmek ister ve dünürcü gönderir. Canıbek’in niyetini anlayan kız, Han’ın teklifini kabul etek için kalını kendisinin belirlemesini şart koşar. Kız, Han ile evlenmek için hanın kendisi için bir altın otağ ve altın orda yaptırmasını ister. Canıbek Han kızın evlenmek için koyduğu şartları yerine getirir ve kızla evlenir.


III.3.2.6. Karakalpak Efsanelerinde Atasözü ve Deyimler


Karakalpak efsanelerindeki atasözleri Karakalpak toplumunun tecrübelerini, hayata bakış açısını, değer ve inançlarını, tasvip ettiği ve etmediği söz, davranış ve düşünceleri efsanelere taşıdığı için önem arz etmektedir. Ayrıca, atasözlerinin işlevi, anlatmadaki verilmek istenen mesajı kuvvetlendirmek ve desteklemektir.

Efsanelerde yer alan atasözlerini değerlendirdiğimizde; atasözlerinde sıklıkla hayvanlara ait özelliklerin çeşitli davranışların sembolü olarak kullanıldığını görmekteyiz. Örneğin; “Kırk Kız Kale (12. Efsane), İyt [Köpek] (26. Efsane), Üç Baş Yiğit (46. Efsane), Ak Deveyi Gördün Mü? (51. Efsane), Yiğit Olana Kuş da, İt de Silahtır (54. Efsane)” adlı efsanelerde hayvanlar yer almaktadır. Karakalpak efsanelerinde yer alan atasözlerinde akrabalık ilişkileri ve ana-baba ve çocuk ilişkisinin ön plana çıkması dikkati çekmektedir. Örneğin: “Kırk Kız Kale (12. Efsane) ve [Kedi] (32. Efsane)” adlı efsanelerde akraba ilişkilerine önem verilmesi gerektiğini öğütleyen atasözleri yer alır. “Kırk Kız Kale (12. Efsane), Bödene [Bıldırcın] (22. Efsane) ve Pışık [Kedi] (32. Efsane)” adlı efsanelerdeki atasözleri ise aileye bağlılık ve ana-babanın sözünden çıkmamayı öğütler. Bu atasözlerinin yer aldığı efsaneler de atasözleriyle aynı mesajı taşımaktadır ve anlatmanın genellikle sonunda yer alan atasözleri anlatmanın verdiği mesajı doğrulama işlevini üstlenmektedir. Efsanelerde yer alan atasözlerinin bir kısmı da Karakalpak toplumunun örnek insan düşüncesini efsanelere taşımaktadır. İnsanların becerikli, dürüst ve vefalı olması gerektiğini belirten atasözleri yine aynı konuları içeren efsanelerde yer almaktadır. Söz gelimi, “ Tiyekli (50. Efsane), Yapmasını Bilene Görevin Küçüğü Olmaz (53. Efsane) ve Yiğit Olana Kuş da, İt de Silahtır (54. Efsane)” adlı efsaneler örnek verilebilir. Karakalpak toplumun düşünce ve değer yargılarını, tecrübelerini içeren atasözleri yanında Türk Dünyasının ortak atasözleri de Karakalpak efsanelerine ansımıştır. “Bödene [Bıldırcın] (22. Efsane) ve Kaskaldak [Su Tavuğu] (30. Efsane)” adlı efsanelerdeki “Çırak, ustayı geçer.” ve “ Kendi düşen ağlamaz.” atasözleri Karakalpak Türklerinde olduğu gibi Türkiye Türkleri tarafından da bilinen ve kullanılmakta olan atasözleridir. Karakalpak efsanelerine yansıyan atasözleri, Türk dünyasının ortak kültürel değerlerinin bir kısmına daha dikkat çekmektedir.


  • Karakalpak Efsanelerinde Atasözü ve Deyimlerin Listesi



1. Kırk Kız Kale: (12. Efsane)

• İki ayaklının akrabası yeğenidir, dört ayaklının akrabası deve yavrusudur.

2. Atşakökek - Atşök [Guguk Kuşu] : (18. Efsane)

• Ataşök ayında borç verirsen, sonunda pişman olursun.

• Atşakökek gibi uzaklaşıp gitme.

• Bir ayakla git, bir ayakla gel.

• Sakın ‘yok’ sözünü ağzına alma, tamamen yok olursun.

3. Bödene [Bıldırcın]: (22. Efsane)

• Evi olmayanın, küyü olmaz.

• Çırak, ustayı geçer.

4. İyt [Köpek]: (26. Efsane)

• Köpek vefa, kadın cefa

• Köpek yedi hazineden biridir.

5. Kaskaldak [Su Tavuğu]: (30. Efsane)

• Kendi düşen ağlamaz.

6. Pışık [Kedi]: (32. Efsane)

• Baba bedduası ok gibidir.

7. Kamıştaki Diş İzi: (38. Efsane)

• Kamıştaki diş izi gibi.

8. Üç Baş Yiğit: (46. Efsane)

• Yaman oğul, yurt sahibi olur

• Vurabilen yiğit için köpek bile silah olur.

9. Turım Bey ve Av Kuşu: (47. Efsane)

• Kazın rahatı Aydın Göl’de, erin rahatı payitaht eliyle.

10. Tiyekli: (50. Efsane)

• Tiyekli gibi adın değişmesin!

• Tiyekli gibi değişme!.

11. Ak Deveyi Gördün Mü? (51. Efsane)

• Ak deveyi gördün mü, gördüğüm yok!.

12. Yapmasını Bilene Görevin Küçüğü Olmaz: (53. Efsane)

• Yapmasını bilene görevin küçüğü olmaz.

13. Yiğit Olana Kuş da, İt de Silahtır: (54. Efsane)

• Er olan yiğide, kuş da, it de silahtır.



Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


iii-einfhrung-in-die.html

iii-etap---metodicheskaya.html

iii-etap--vibor.html

iii-etap-sestrinskogo.html

iii-faalyetlere-lkn-blg.html