1 2 3 4 5

III BOB. “Qutadg’u bilig” asarida ko’p ma’noli so’zlar va ularning semantik xususiyatlari

bet4/5
Sana08.09.2017
Hajmi0.56 Mb.

III BOB. “Qutadg’u bilig” asarida ko’p ma’noli so’zlar va ularning semantik xususiyatlari.



    1. .Metafora yo’li bilan ma’no ko’chishi



Tilshunoslikda ko’p ma’noli so’zlar masalasida, xususan, leksikologiya va semasiologiya fanlariga alohida etibor qaratilgan. So’zlarda ko’chma ma’noning paydo bo’lishi, ya’ni polisemiya holatining yuzaga kelishi va ularni qo’llash jarayonida omonimlarning ajralib chiqishiga ko’p ma’noli so’zlarni o’rganishdagi asosiy muammolar sifatida yondashilmoqda. Ayri tadqiqotchilarning fikriga qaraganda leksik tizimdagi otlarni quyidagicha tasniflash mumkin:

  • Tuzilishiga ko’ra: sodda, murakkab;

  • Shakl va ma’no munosabatiga ko’ra:ma’nodosh, shakldosh, zid ma’noli; Qo’llanilishiga ko’ra : faol va nofaol

  • Vazifaviy-uslubiy xususiyatiga ko’ra: kitobiy, rasmiy, so’zlashuv;

  • Lug’at tarkibidagi qatlamiga ko’ra:o’z va o’zlashgan, chegaralangan va chegaralanmagan qatlamlar;

  • Emotsional-ekspressiv bo’yoqdor jihatiga ko’ra:emotsional –ekspressiv bo’yoqdor, emotsional –ekspressiv bo’yoqsiz so’zlar;

  • So’zlarning ifodalaydigan umumiy kategorial ma’nosiga ko’ra.28

Bundan ko’rinib turibdiki, leksemalar har tomonlama o’rganiladi. Sulardan dastlab, ko’o ma’noli so’zlar haqida so’z yuritsak.

Leksik polisemiya (yunoncha:poli-“ko’p”, semia-“belgi”)leksemalarning bir necha ma’noga ega bo’lishi. 29

Hozirgi o’zbek adabiy tilidagi leksemalarning deyarli yarmi bir ma’noli, yangi yaratilgan leksema . Boshlang’ich ishlatilish davrida bir ma’noli bo’ladi, biror voqelikning nomi sifatida yuzaga kelib, keyinchalik unda mazmun jihatdan turli-tuman o’zgarishlar yuz beradi, shunday o’zgarishlarning ma’lum bir qismi natijasida bir ma’noli leksemaga aylanadi. Biz xuddi shu holatlarni XI asr na’munasi bo’lgan Yusuf Xos Hojibning “Qutadg’u bilig” asari misolida ham ko’rib chiqamiz.

Leksemaning ma’nolari asli konteksda shakllanadi va namoyon b’ladi: konteks qanchalik rang-barang bo’lsa u leksemalarning ma’nolari shunchalik ko’p bo’ladi. Bunda shu leksema bilan bog’lanib keladigan leksemalarning miqdori emas, balki turli-tuman semantic yo’nalishdagi leksemalar bo’lishi mumkin.

Leksik ko’p ma’nolilik-ko’p qirrali, murakkab hodisa. Buning ustiga deyarli har bir leksemaning leksik ma’no taraqqiyoti alohida-alohida yondashishni , izohlashni talab qiladi. Shu sababli leksemalarning leksik ma’nolarini aniqlash vatartiblash juda qiyin. Adabiyotlarda leksemalarning ko’p ma’noliligi haqida berilgan fikrlar o’ta mavhum bo’lib, leksik ma’no taraqqiyoti haqida umumiy tasavvur hosil etishga xizmat qiladi.30

Jamiyat taraqqiy etishi bilan nutqiy hosila ma’no vaqtincha ifodalagan tushunchasi bilan doimiy aloqadorlik kasb etib, bora-bora barqarorlashib boradi va hosila nutqiy ma’no lisoniylashadi. Natijada bir sememali leksema, birdan ortiq sememali leksemalarga aylanib boradi.

Leksema ko’p ma’noli bo’lsa,har bir sememada boshqa-boshqa tushuncha aks etgan,sememalarda farqli semalar mavjud har bir semaning nutqiy voqelanishidagi qurshovi o’ziga xos, har bir sememasi asosida bog’lanuvchi birliklar paradikmasi turlicha bo’ladi.

Har qanday leksema,xoh u bir sememali,xoh ko’p ma’noli sememali bo’lsin, nutqda bir ma’noli bo’ladi.So’z esa hamisha bir manoli.31

Polesemantik so’zlarning ma’nosi faqat matnda bilinadi.

Polesemiya ikki asosiy yo’l bilan hosil bo’ladi:

1.So’zning yangi ma’no kasb etishi natijasida;

2.Ko’p ma’noli so’zdan yoki ko’p ma’noli qo’shimcha vositasida yasalgan so’zlardan.

Bulardan birinchisi asosiy yo’l bo’lib hisoblanadi. Polesemantik so’zlar qancha ma’noga ega bo’lmasin, bu so’zlar ma’nosi o’zaro bog’langan bo’ladi. Xuddi shu xususiyat ularni omonimlardan farqlaydi. Polesemantik so’zlar o’rtasidagi aloqadorlik uzilsa, omonimlar vujudga keladi.Tabiat va jamiyatdagi o’zgarishlar, paydo bo’layotgan yangi narsalar o’z atamasi bo’lishini talab etadi. Buning uchun tilda yangi narsalarning nomi sifatida yangi so’zlar paydo bo’ladi yoki tildagi bor bo’lgan so’z yangi hodisaning atamasiga aylanadi.32

Ko’p ma’noli so’zlar ba’zi manolardagina fonovariantiga ega bo’lishi mumkin. Ayrim ko’p ma’noli so’zlar o’zining fonovariantlari bilan o’z (asl) ma’nosidagi teng qo’llanishi mumkin.33

Leksik ma’no odatda bir narsa-buyum, harakatning nomini boshqa bir narsa - buyum ,belgi, harakatga ko’chirish yo’li bilan rivojlanadi. Bunday ko’chirishning tabiatini, mavqeini har bir tilning o’zidagi semantik qonuniyatlar belgilaydi.

Ma’no ko’chirish yo’llari:

Metafora

Metonimiya

Sinegdoxa

Vazifadoshlik

Kinoya

Leksik ma’no odatda bir predmet, belgi harakatning nomini boshqa bir predmet, belgi, harakatga ko’chirish yo’li bilan aniqlanadi. Bunday ko’chirishning tabiatini, mavqeini har bir tilning o’zida semantic qonuniyatlar belgilaydi.

Biror predmet, belgi, harakatning nomi boshqasiga o’zaro tashqi(shakli, rangi kabi jihatlari bilan ) o’xshashligi asosida ko’chirilsa

metafora

(yunoncha metaphora-“ko’chirish” )yo’li bilan ko’chirish deyiladi.

Metafora yo’li bilan ko’chirishning asosiy ko’rinishlari



  1. Bir predmetning nomi boshqa bir predemetga shakliy o’xshashlik asosida ko’chiriladi;

  2. Bir predmetga (bazan harakatga) xos belgining nomi boshqa bir predmetdagi belgiga ko’chiriladi.

  3. Bir predmetga xos harakatning nomi boshqa bir predmetning harakatiga ko’chiriladi.

Kular yuz,

isig’ so’z

, ula nang tavar,

Bo’sh, azad kishilar bu ichka evar.

San altun,kumush birla alma qulug’.

Bu uch nang yulug’ qil, qamug’ qil tavar.

***

Ochiq yuz

, shirin so’z

bo’lib, ber tavar,

Bu uch narsa uzra senga xalq og’ar.

Sen oltin, kumushka sotib olma qul,

O’sha uchta narsa tavar –mol yig’ar.

(www.ziyouz.com kutubxonasi )

Isig’

so’z

( shirin

so’z

)

birikmalarida metaforik ma’no ko’chishyuzaga kelgan bo’lib,

issiq

so’zi asli “jism tarkibida molekulalar harakati natijasida yuzaga keladigan va jismlarni qizdiradigan, isitadigan kinetic energiya, issiqlik, harorat”(O”TIL II 233-bet) ma’nosini bildiradi. Ushbu (isig’so’z) birikmasida issiq so’zining bosh (energiya, harorat) ma’nosi chekinib, ko’chma “kishiga xush keladigan, yoqimli” semasi yuzaga chiqqan va natijada

“yoqimli so’z”

ma’nosi hosil bo’lgan. Yusuf Xos Hojib o’z asarida bunday ma’no ko’chish usullaridan keng foydalangan. Bu esa baytdagi ma’no rang-barangligi-yu ifodaning aniqligini ta’minlagan

Neku bar ajunda o’limdin qatug’,

O’lumug’ saqinsa ketar ming tatig’.

O’lum

bir

tengiz

ul uchi yo’q tubi,

Baqa ko’rsa etru tubi yo’q batug’.

***

Nima bor jahonda o’limdan o’tar.

O’lim esga tushsa halovat ketar.

Tagi va tubi yo’q

dengizdir o’lim

,

Bilibqo’y, chuqur u, tubiga yutar.

(www.ziyouz.com kutubxonasi )

Ushbu she’rda

dengiz

so’zida ma’no ko’chishining metafora usuliga asoslanilgan. Bunda (

O’lumtengiz

) dengiz leksemasining bosh ma’nosi “ keng maydonni egallagan;okeanning quruqlikka tutashgan yoki quruqlikka yorib kirgan bo’lagi,okeannig quruqlik yoki orol, yarimorollar bilan ajralgan qismi” (O”TIL I 597-bet) ma’nosidir.

O’lumtengiz

birikmasida metaforani hosil qilish uchun belgi-hajmga tayanilgan. Dengiz leksemasining suv bilan to’lganlik semasi chetlashib, chegarasizlik, tubsizlik semasi kuchaytirilgan.Natijada “tubi, oxiri yo’q o’lim” ma’nosi yuzaga kelgan. Bu esa ma’noda ta’sirchanlikni oshirishga xizmat qilmoqda.

Bir predmetga (bazan harakatga) xos belgining nomi boshqa bir predmetdagi belgiga ko’chirilishi bu metaforaning bir ko’rinishidir.34Masalan, og’ir so’zi bilan yuzaga kelgan ma’no ko’chishlari. Bunday misollar Yusuf Xos Hojib tilida ham, “Qutadg’u bilig”ning Boqijon To’xliyev tomonidan ishlangan tabdilida ham juda ko’plab uchraydi:

Ag’ir yuk

kishika qilinch arquqi,

Qilinch arquq ersa,

bo’lun it

o’qi.

Yag’I qilmag’usin qilinchi qilur,

Yag’I bu, yag’idin na bar adruqi.

***

Fe’li badlik erga

og’ir yuk

erur,

Fe’li bad kishilar tuban it turur.

Yovi qilmas ishni fe’li qilg’usi,

Bu yovdir va yovdan nechuk farq qilur.

(www.ziyouz.com kutubxonasi )

Yetib keldi uyga, u cho‘kdi og‘ir,

Uzoq o‘yga cho‘mdi- yumushi

og‘ir.

(Qutadg’u bilig 84-bet.)

Farzandsiz desalar, bu

og’ir

gap.( Qutadg’u bilig73-bet)

Ag’ir yuk

birikmasida birikmani tashkil qiluvchi har ikkala so’z ham ko’chma ma’noda qo’llangan.

Og’ir

so’zi bosh ma’noda “vazni katta bo’lgan,vaznli, vazmin” (O”TIL III 187-bet) ma’nosini bildiradi. Mazkur birikma(a

g’ir yuk

)da og’ir so’zi o’zining asl ma’nosidan chekinib, “mushkul, qiyin, mashaqqatli”–ko’chma ma’nosida kelgan.

Yuk

leksemasi ham xuddi shunday. Mazkur so’z asli“bir yerdan ikkinchi yerga ko’tarib, tashib borilishi lozim bo’lgan og’irlik ” (O”TIL V 79-bet) semasidan uzoqlasib, “kishini urintirib qo’yadigan, tashvishga soladigan ortiqcha narsa, tashvish” semasini anglatib kelgan. Ikkala so’zda ham ma’noning ko’chishi bu kuchli ma’no va ifodaning nozikligini ta’minlamoqda.

Og’ir gap,o

g’ir yumush

birikuvlarida ham yuqoridagi kabi hodisalar kuzatilib

,

ko’chma

“qattiq tegadigan, ko’ngilsiz, malolli”

ma’nosini anglatib xafa qiladigan gapma’nosida,

“ko’p kuch yoki bilim talab qiladigan, qiyin, murakkab, mashaqqatli”

semalari bilanqiyin, murakkab yumushma’nosida kelgan. Mazkur metaforik ko’chish asosida esa leksemada badiiylik ta’minlanib,ifoda semasi salbiylikni bildirgan.

Bundan tashqari shirin leksemasi bilan bo’gliq metaforik ma’no ko’chish ikkala tabdilda ham samarali qo’llangan:

Qarindan chiqarding, qarinqa kirur,

Shakardin igidtim

,yilanqa berur.

Esizim tiriglik, esizim tiriglik,

O’kunchun sig’it birla go’rka kirar

***


Qorindan chiqarur, yana kirguzur,

Shirin parvarishlab

ilonga berur,

Esiz bu tiriklik, esiz bu hayot,

O’kinch-nola birla u go’rga kirur.

(www.ziyouz.com kutubxonasi )

Dag’alga muloyim,

achchiq

so’zga

shirin

javob bera olish ham mardlik.

(Qutadg’u bilig 94-bet)

Shakardin

igidtim

(shirin

parvarishlab

),

shirin

javob

-

birikmalarida shirin so’zi o’z ma’nosida

“ shirasi o’rkir, shirali, ta’mi yoqimli, lazzatli”

(O’TIL IV 579-bet)ma’nosiga ega. Ushbu

(shakardin

igidtim

shirin

javob

)

birikuvlarda “shakardin,shirin” so’zi tarkibidagi “

tam”

semasi chekinib, “kishi huzur qiladigan, xush yoqadigan, yoqimli” semasi kuchaygan.

Achchiq so’z

leksemalarida ham shunday holat yuzaga kelgan. Boisi “

Achchiq”

so’zi asli

“ta’mi og’izni, tilni achitadigan, nordon, jonni achituvchi”

( O’.T.I.L. I tom.65-bet) ma’nosini anglatadi. Ana shu bosh ma’nodan esa

“kishiga qattiq tegadigan, ko’ngilga ozor beradigan, qattiq, noxush”

ko’chma ma’nosi o’sib chiqqan

.

Bu misollarda ikkita belgi xususiyatning nisbiy o’xshashligiga asoslanilgan.

Kezigcha kelir bu

o’lumning qo’ri

,

O’lumka o’zung chin anuqlan, yuri.

Qur altun bag’uchi munu man teyu,

O’lum tutti ersa uzuldi quri.

***

Mahalsiz uradi

o’lim panjasi

,

O’limga hozir tur, ko’rib chorasin.

Mana man, deb oltin kamar bog’lagan,

O’lim qarshi kelsa, yechar belbog’in.

(www.ziyouz.com kutubxonasi )

O’lumning qo’ri (o’lim panjasi)

so’zi metaforik ma’no ko’chishi asosida hosil qilingan. Bunda

qo’r (panja)

leksemasi asli

“qo’lning kaft va barmoqlardan iborat qismi”

(O’TIL III 212-bet) ma’nosini bildiradi. Ushbu (

o’lumning qo’ri)

birikmada asl ma’no (organ)dan chetlashib, ko’chma “iskanja, yutqunlik, tobelik”ma’nosida qo’llangan. Bu esa baytda ohangdorlikni yuzaga keltirib, badiiylikni ta’minlamoqda.

Bo’di qisg’a, yunchig’-qilinchi bushi,

Bushi qayda bo’lsa,

tutushqa bashi

.

Bo’d o’tru kerak ham tengincha yarag’,

Ishing o’rtu tut, biliglik kishi.

***


Bo’yi qisqalarning fasod qilmishi,

Fasod qayda bo’lsa,

urushning boshi,

Yarashiq munosib bo’lar o’rta bo’y,

Ishing o’rtacha tut, ey, dono kishi.

(www.ziyouz.com kutubxonasi )

Xuddi shunday birikmani Boqijon To’xliyevtabdilida ham uchratish mumkin.

Siyosat boshini

bo’sh qo’yma zinhor,

Ko’ngil berib, munkir, buzg’unchilar bor.

(Qutadg’u bilig. 139-bet.)

Boqib ko’r kitobni yaratgan kishi,

Hunarli er emish,

kishilar boshi

.

(Qutadg’u bilig.9-bet)

Mazkur

tutushqa bashi (urushning boshi),

siyosat boshi, kishilar boshi

birikuvidagi

“bosh

” leksemasining asl ma’nosi “tananing bo’yindan yuqorigi (odamda) yoki oldingi (hayvonlarda) qismi, kalla” (O’TIL.I 136-bet)dir. Yuqoridagi birikuv(siyosat boshi)da

“bosh”

so’zi o’zining asl ma’nosi (tananing bo’yindan yuqorigi qismi, kalla)dan chekinib, ko’chma

“ot bilan birikib shu ot orqali ifodalangan narsaning o’zini, ya’ni siyosat”

ma’nosini bildirib kelmoqda.

Kishilar boshi

birikuvida ham o’zining asl ma’nosidan chekinib, ko’chma

“eng oldingi, birinchi”

semasini namoyon qilib kelmoqda. Bunda tana a’zosi-chetlashgan sema o’rni yo’ldosh sema bilan to’ldirilgan va natijada

“kishilarning eng oldi, asli, birinchisi”

ma’nosi hosil qilingan.

Har ikki holatda ham metaforani hosil qilishda predmetlardagi shakl o’xshashligiga asoslanilgan.

Bayat fazli birla ag’irlar qilur, Bilig

qapg’a

achlur, o’ngarur yo’lug’.

Bilig bilsa kunda kutadur kuni,

Necha ma kichig ersa bo’ldi ulug’.

Mazkur bandda

qapg’a

so’zi bilan bog’liq ma’no ko’chishi kuzatilmoqda.

Xudo fazli birla ulug’lar qulin,

Ochar ilm

eshigin

, topar o’z yo’lin.

Bilm bo’lsa kunda topar ro’shnolik,

Kichig bo’lsa hamki ulug’lar o’rin.

(www.ziyouz.com kutubxonasi )

Qapg’a(eshik)

so’zi o’z ma’nosida “uy, xona, bino yoki hovlining kiraverishida o’rnatiladigan, ochib-yopib turiladigan qurilish buyumi”(O’TIL.V.64-bet) ma’nosini bildiradi. Mazkur (biligqapg’a(eshigi)

)

birikmasida eshik so’zi asl “buyum” ma’nosidan uzoqlashib, “bir maqsadga erishish yo’li, imkoniyat yo’li” -ko’chma ma’nosida qo’llangan. Bunda narsa predmetlardagi shakl o’xshashligiga asoslanilgan.

Urug’lug’ kishilar

qilinchi silig,

Vafa birla xalqqa yadig’li alig.

Arig’siz, qilinchi vafasiz, jafa,

Necha ma etursa shaker ham yilig.

***

Asl, sof

kishilar ishi –yaxshilik,

Vafo birla xalqqa qilar ezgulik.

Tuban, pastlar ishi- vafosiz, jafo.

Agarchi yedirgay shaker ham ilik.

(www.ziyouz.com kutubxonasi )

Ushbu (urug’lik kishilar) birikmasida urug’lik so’zi asli “ekish uchun ajratilgan don-dun, meva va.h”(O”TIL.IV.298-bet) ma’nosini anglatadi. Ma’lumki, ekish uchun eng sara,asl urug’lar olinadi. Ana shu “saralik, asllik” semasi o’xshashlik asosida kishi leksemasiga ko’chirilgan. Bunda “narsa,urug’” semasining chekinishi natijasida, “saralik” semasi kuchaytirilgan.

Ma’no ko’chishining metafora usulini hosil qilishda bir predmetga xos harakatning nomi boshqa bir predmetning harakatiga ko’chirilishiga ham asoslaniladi. Buni durdona asar-“Qutadg’u bilig” da ham ko’rish mumkin:

Kishi ko’ngli tutchi tilar edguni,

Avitur tilak bulguqa o’zini.

Qali bo’lsa arzu, tilakin tugal,

Ko’ngul ko’trur andin,

kesar

so’zini.

(www.ziyouz.com kutubxonasi )

Ushbu o’rindagi so’zini

kesar

birikmasidagi

kesmoq

asli

-“tig’ bilan tanasi, etini tilmoq; bo’laklarga ajratmoq”

(O”TIL. II.357-bet) ma’nosini bildiradi. Mazkur (so’zini kesar) birikuvidagi kesmoq so’zining asl (tig’ bilan kesish) semasi uzoqlashib, ko’chma “oraga luqma tashlab, gapni bo’lmoq, to’xtatmoq” ma’nosi kuchaygan. Natijada “to’xtatilgan gap” ma’nosi yuzaga kelgan. Bu esa ma’noda noziklik va ekspressivlikni ta’minkashga xizmat qiluvchi vosita bo’lmoqda.

Metaforalarning go’zal na’munalari, yuqorida aytib o’tilganidek, “Qutadg’u bilig” ning keng ommaga mo’ljallangan Boqijon To’xliyev tomonidan ishlab chiqilgan tabdilida ham uchraydi:

Esa keldi Sharqdan bahorning yeli

Olamga ochildi go’zallik yo’li.

Bo’z yer iporlandi qoru muz ketib,

Bezanadi

olam chiroy ko’rsatib.

(Qutadg’u bilig10-bet)

Bezanadi olam

birikmasida metaforani hosil qilishda bajariladigan ish-harakat o’rtasidagi nisbiy o’xshashlikka asoslanilgan. Bezanmoq so’zining asl ma’nosi “zeb, naqsh ziynat berib yoki ko’z quvontiradigan narsalar bilan boyib husnlanmoq, chiroyli, ko’rkam bo’lmoq”(O’T.I.L. I tom. 96-bet)ni bildiradi. Ushbu (bezanadi olam

)

birikuvidagi “bezamoq” leksemasida esa insonga xos bo’lgan harakat olam, tabiatga ko’chirilgan.

Hech qachon ko’p gapirma.…Tuman

so’z tuguni

ni bitta so’z bilan yozib yubor, ya’ni oz so’zlarga ko’proq ma’no singdirish payidan bo’lgin.

(Qutadg’u bilig 12-bet.)

Tugun

leksemasining bosh ma’nosi “arqon, ip, lenta va shu kabi narsalarning bog’lab ulangan yoki sirtmoq kabi tortib bog’langan yeri”(O’.T.I.L.II tom. 216-bet)dir. Ushbu “

so’z tuguni”

birikmasidagi

“tugun”

so’zi asl ma’nosini yo’qotib,

”voqea, hodisa va shu kabilarning to’qnashgan, chalkashgan yeri”

(O’.T.I.L.218-bet)ko’chma ma’nosini anglatib kelgan. Bu esa adib asarining badiiyligini yanada oshirishga xizmat qilgan.

Zakovat har doim shunday uqtiradi:

dag’al so’z

kishi boshidagi ofat.

(Qutadg’u bilig. 13-bet)

Mazkur

”dag’al so’z”

birikuvidagi

“dag’al”

so’zining asl ma’nosi “tashqi ko’rinishi, tuzilishi beo’xshov,qo’pol, xunuk” (O’.T.I.L.I tom.216-bet) ma’nosini anglatadi. Ushbu birikuv(

dag’al so’z

)da “dag’al” so’zining asl (qo’pol, xunuk) ma’nosidan

“kishiga qattiq tegadigan, qattiq botadigan, ”

semasi o’sib chiqqan. Natijada ma’no ko’chishining metafora usuli hosil bo’lgan. Bunda ikki belgi xususiyatning nisbiy o’xshashligiga asoslanilgan.

Totli dam

lar ketdi,

bag’ir o’ti

so’ndi.

(Qutadg’u bilig. 20-bet)

Totli”

so’zining asl ma’nosi “ta’mi, mazasi yaxshi, mazali, lazzatli, shirin”(O’.T.I.L. II tom.209-bet). Bunda (totli damlar)“ totli” so’zining asl ma’nosi(tam) dan chetlanib, ko’chma

“lazzat bag’ishlovchi, shirin nash’ali”

ma’nosida qo’llangan. Natijada jumlada ma’no nozikligi ta’minlangan va bu tushunchani yanada aniq ifodalashga xizmat qilmoqda.

Bundan tashqari

“bag’ir o’ti”

birikmasida ham metafora asosida ma’no ko’chishi yuzaga kelgan. Ushbu birikmada ikkala so’z ham metafora asosida birikkan. Bunda

“bag’ir”

so’zining bosh ma’nosi “jigar, ya’ni odam va hayvonlarning o’t(safro) ishlab chiqaradigan organi”(O’.T.I.L. I tom.89,277-betlar) ma’nosini bildiradi. Mazkur (“bag’ir o’ti”)birikmadagi bag’ir so’zi o’zining bosh ma’nosi(organ)dan chekinib, ko’chma

“his-tuyg’u va kechinmalar manbai, yurak, qalb, dil”

ma’nosida qo’llangan.

“O’t”

leksemasi ham o’zining asl ma’nosi “yonish jarayoni, olov, otash”(O’.T.I.L. I tom. 516-bet)dan chekinib, ko’chma

“biror narsani bajarish uchun, intilish va ishtiyoq”

manosida qo’llangan. Bu esa asarda badiiylikni, ta’sirchanlikni oshirmoqda.

Elig mamlakatni obod, el-yurtni esa shod-xurram yashatish

istagi bilan yonardi.

(Qutadg’u bilig.20-bet)

Bunda yonmoq so’zida metafora usulida ma’no ko’chishi natijasida ko’chma ma’no hosil bo’lmoqda.

Asli yonmoq so’zi

“o’t olmoq, o’tda kuymoq”(

O’T.I.L. II tom.259-bet.)ma’nosiga ega. Mazkur birikuv(istak bilan yonmoq)da esa yonmoq so’zi “o’t olmoq, kuymoq”dan chetlanib, undan o’sib chiqqan ko’chma “alangalanmoq, o’t olmoq”ma’nosini bildirib kelgan. Natijada yurakda istak bilan alangalanish ma’nosi hosil bo’lgan.

Barchaga ma’lumki, o‘zbek xalqi tili va adabiyoti tarixi moziyga borib taqaladi. Shu boisdan ham til va adabiyot chambarchas rivojlanib kelgan. Buni asrlar oshgan asarlarimiz misolida ham ko‘rishimiz mumkin. Zero, ular ham adabiy merosimiz, ham leksik qatlamimizning qanchalik boyligini ko‘rsata oladigan bir ko‘zgudir. So‘zimizning isboti sifatida Y.X.Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarini oladigan bo‘lsak, unda adib o‘z maqsadini bayon etishda turkiy til leksikasidan juda unumli foydalana olgan va o‘z navbatida tilimiz imkoniyatlarini namoyish eta bilgan. Buni Boqijon To’xliyev mumkin qadar aslicha yoritishga harakat qilgan:

Podsholi kishida kim bilsa o‘zin,

Ish

ko‘zin

bilganga ishlatar so‘zin. (Qutadg’u bilig139-bet)

Mazkur(ish ko‘zin) birikmasidagi

“ko‘z”

leksemasining bosh ma’nosi “tirik mavjudodning ko‘rish organi” bo‘lib, ushbu misrada bosh ma’no (organ)dan shakl o‘xshashligi asosida

“narsaning biror belgi bilan ajralib turadigan qismi, jihati”

semasi hosil qilingan va ushbu sema mavhum ot bo‘lgan ish so‘ziga ko‘chirilgan. Bu esa ijodkor leksikasini boyitishga xizmat qilib badiiyligini oshirmoqda.

Chiroyga

ko‘milgan

ko‘katlar o‘zi,

Yashilga belangan bu yerning

yuzi.

(“Qutadg‘u bilig” 11-bet. )

Ushbu (chiroyga ko‘milgan) birikmasida metaforaning harakat o‘xshashligiga asoslanilgan va “ko‘milgan” leksemasining bosh ma’nosi “kavlangan yerga (chuqurcha, o‘ra…) joylab, ustini berkitmoq” dan ko‘chma

“juda ortiq darajada ta’min etilgan”

semasi hosil qilingan. Natijada

“o’ta chiroyli”

ma’nosi yuzaga kelgan.

Yuz”

so‘zida ham metaforaning shakl o‘xshashligi usuliga asoslanilgan bo‘lib, bunda “odam boshining old tomondan ko‘rinishi, chehra, bet”(O’TIL.V.463-bet)ma’nosidan o‘sib chiqqan holda

“ustki tomon, yuza, sirt, sath”

semasi hosil qilingan va bu bizga turli noz-ne’matlar beradigan, o‘simlik unadigan muqaddas zamin yerga ko‘chirilgan. Natijada, baytning badiiyligi oshib, badiiy-estetik zavqi yanada yorqinroq namoyon bo‘lgan.

Metaforada harakat, shakl o‘xshashligiga asoslanish bilan birga, belgi o‘xshashligiga ham asoslaniladi:

Elig mamlakatni obod, el-yurtni esa shod- xurram yashatish istagi bilan

yonardi.

(Qutadg’u bilig. 21-bet)

Ushbu o’rindagi “yonmoq” so’zi asli “o’t olmoq, o’tda kuymoq” (O’.T.I.L. II tom.259-bet) ma’nolarini anglatadi. Mazkur (istak bilan yonmoq )birikuvida esa yonmoq so’zi o’zining bosh ma’nosi (olovda kuymoq)dan chetlashib, ko’chma

“sabrsizlanmoq, shoshilmoq”

ma’nosini anglatib kelgan. Bu esa adibda so’z qo’llash mahoratining naqadar boyligini bildirmoqda va badiiylikni ta’minlashga xizmat qilmoqda.

Birisi-shoshilmoq, biri-ko’zi –och,

Biri jaholatdir, yaqinlashma,qoch.

To’rtinchi-yovuzlik,

buzuqfellilik,

Oxirgisi-yolg’on,

qo’pol tillilik

.

(Qutadg’u bilig. 45-bet)

Mazkur “buzuq fe’l” birikuvida ham ma’no ko’chishi –metafora hodisasi yuzaga kelgan va bunda

“buzuq”

so’zi ko’chma ma’noda qo’llangan. “Buzuq” leksemasining asl ma’nosi

“buzilib yaroqsiz holga kelgan, ishdan chiqqan”

(O’.T.I.L. I tom.146-bet) ma’nosidir. Ushbu “buzuq fe’l” birikuvida esa asl ma’nodan yo’ldosh sema “qoidaga to’g’ri kelmaydigan, noto’g’ri” hosil bo’lgan va natijada yo’ldosh semadan o’sib chiqqan

“axloqi yomon, yaramas ”

manosi yuzaga kelgan. Bu esa baytda badiiylikni oshirib, ekspressivlikni ta’minlamoqda.

Saodatli erur moli yo’q gadoy,

Borga toqat qilsa, uning ko’ngli

boy

.

(Qutadg’u bilig.135-bet)

Mazkur “ko’ngli boy” birikuvida so’zlardagi ma’no ko’chishining metafora usuli hosil qilingan bo’lib, bunda ikki belgi-xususiyat o’rtasidagi nisbiy o’xshashlikka asoslanilgan.35 Boy so’zi asli

“kishi kuchidan foydalanish hisobiga boylik, dunyo orttirgan; badavlat, davlatmand”

( O’.T.I.L. I tom.128-bet) ma’nosini bildiradi. Ushbu bosh ma’nodan “iqtisodiy jihatdan mustahkam, hech narsadan kamchiligi, muhtojligi yo’q, hamma narsadan badastir, to’kis, badavlat” ma’nosi o’sib chiqqan.Bosh ma’nodagi “shaxs va iqtisodiy jihatdan badavlat” semasi chekinib, uning o’rniga hosila ma’no

“yetarli darajada bekamu ko’st”

semasi hosil bo’lgan va natijada “ko’ngli bekamu ko’st,

ko’ngli boy”

ma’nosi yuzaga kelgan. Bu esa misrada badiiylikni ta’minlab, ijobiy ekspressiv ma’no ifodalamoqda.

Suyukli bo’ladi

ochiq

dil kishi,

Dili

tosh

ning qarg’ish qozonmoq ishi.

(Qutadg’u bilig 53-bet)

Ochiq dil,dili tosh birikuvidagi ochiq, tosh so’zlari ko’chma ma’noda qo’llangan.

Ochiq

leksemasining bosh “hech narsa bilan berkitilmagan, to’silmagan ”( O’.T.I.L. I tom.552-bet)ma’nosidan “yuragida kiri yo’q, xushchaqchaq” ma’nosi hosil bo’lgan. Natijada ma’no ko’chib, ko’chma “yuragida kiri yo’q dil ” ma’nosi ifodalangan.

Tosh

leksemasi “yaxlit massa yoki bo’lak-bo’lak holda uchraydigan, suv kor qilmaydigan, qattiq, mo’rt tog’ jinslarining umumiy nomi”( O’.T.I.L. II tom.209-bet) ma’nosini bildiradi. Bosh ma’nodagi predmetlik semasi chetlashtirilib, qattiqlik semasi kuchaytirilib bu mavhum ot –dilga ko’chirilgan va natijada ko’chma “rahm, shafqatni bilmaydigan, qattiq, berahm, shafqatsiz” ma’no yuzaga kelgan. Shuning uchun tosh so’zi metaforik ma’no ifodalagan. Asarda bunday ma’no ko’chish usullari juda ko’p uchraydi. Tili

yumshoq

esa ham ochiq qo’li,

Birovlarga yana kuyinsa dili.

(Qutadg’u bilig. 53-bet)

Yumshoq

leksemasi bosh ma’noda

“qo’l tegsa botadigan, mayin; qayishqoq,bo’sh”

( O’.T.I.L. II tom.469-bet) ma’nosini bildiradi. Mazkur birikuv (tili yumshoq)da esa bosh ma’no (qayishqoqlik, mayinlik)dan chekinib, ko’chma

“birovga qattiq gapirmaydigan, dag’allik qilmaydigan; muloyim, iltifotli”

ma’nosini bildiradi.

Endi shoir qoldi, u-so’z teruvchi,

Tilde olqish yoki so’kish beruvchi.

Qilichdan o’tkirroq bularning tili,

Yana qildan nozik xotiri, yo’li.

Har xil

nozik

so’zni anglay desang gar,

Bulardan eshit sen so’zni sar-basar.

Dengizga kirar u dil bilan tugal,

Gavhar, inju, yoqut chiqarar misol.

(Qutadg’u bilig94-bet)

Nozik so’z”

birikuvidagi ham yuqoridagi ma’no ko’chisi kabi belgi o’xshashligiga asoslanilgan.

Nozik

so’zining bosh ma’nosi

“yuksak mahorat va san’at bilan juda bejirim qilib ishlangan; nafis, latif”

( O’.T.I.L. I tom.507-bet) demakdir. Ushbu o’rinda esa mazkur leksemada bosh ma’nodagi “ buyum ” semasi chetlashtirilib, ”belgi” semasi kuchaytilishi natijasida undan ko’chma

“muloyim, ma’yin va yoqimli, ma’noli, nazokatli”

ma’nosi o’sib chiqqan. Bundan esa “ma’noli so’z” ma’nosi yuzaga kelgan.”Nozik” so’zida

y

uqoridagi “og’ir” leksemasiga nisbatan ijobiy ekspressivlik mavjud bo’lib, badiiylikni ta’minlaydi va kishini mulohaza qilishga undaydi.

Asarda ma’no ko’chishining faqatgi belgiga asoslangan usuligina emas, “bir predmetning nomi boshqa bir predemetga shakliy o’xshashlik asosida ko’chirilishi36 holati ham uchraydi:

Bu payt kech tushgan, osmon qorong’ulik

pardasi

ga o’ralgan edi.

(Qutadg’u bilig94-bet)

Ushbu o’rin(

qorong’ulikpardasi

)da parda so’zi ko’chma ma’noda qo’llangan, ya’ni “borliqni ko’zdan berkitib, to’sib turgan narsa” ma’nosida. Bu sema esa o’z o’rnida parda leksemasining bosh ma’nosi

“ deraza, eshik va shu kabilarga ziynat yoki to’sish uchun tutiladigan buyum”

( O’.T.I.L. I tom.573-bet) dan o’sib chiqqan. Mazkur metaforik ko’chish asosida birikmaga badiiylik bo’yog’I berilmoqda va bu mazmundorlik oshirilishiga xizmat qilmoqda.

Ko‘rinadiki, ma’no ko‘chishining metafora usulini qo‘llash so‘zning ochilmagan qirralarini ochib, uning betakror ma’nolarini namoyon etadi. Bu esa asarning badiiy-estetik qimmatini yanada boyitadi. Kuzatishlarimiz shuni ko‘rsatadiki, Y.X.Hojib o‘z asarida so‘zning ma’no semalarini yorqinroq va aniq ifodalashga harakat qilgan. Bu esa bizni yanada chuqurroq izlanishga chorlaydi va buni keyingi tadqiqotlarimizda davom ettirishga harakat qilamiz.




    1. Do'stlaringiz bilan baham:

      ©2018 Учебные документы
      Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


iii-ya-gospitalizaciya---2.html

iii-yakuniy---ozbekiston.html

iii-yarmarok-vuzv.html

iii-zangezurskijuezd--.html

iiia-human-resources--.html