1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

III FƏSİL MƏDƏNİ QƏHRƏMAN VƏ DEMİURQLARIN TRANSFORMASİYA FORMALARI - Fİdan qasimova türk mifologiyasinda məDƏNİ...

səhifə7/10
tarix20.01.2017
ölçüsü0.73 Mb.

III FƏSİL

MƏDƏNİ QƏHRƏMAN VƏ DEMİURQLARIN TRANSFORMASİYA FORMALARI

3.1. Mədəni qəhrəman və demiurqların tayfa başçısı, sərkərdə, ata və övliya obrazlarına çevrilməsi.

Mif mətn­lə­rinin və personajlarının müəyyən bir zamandan sonra epik əsər­lərə transformasiyası artıq məlumdur. Bunu bir sıra epik əsər­lə­rin mövzu və qəhrəmanları təsdiq edir. Eyni zamanda bu haqda görkəmli alim və təqdiqatçıların da fikri həmrəydir. Belə ki, V.Y.Propp nağıl və mif arasındakı əlaqədən bəhs edərək, bu əla­qə­nin izlərini insanların sitayiş etdiyi allahlar və ilahi qüvvələr haqqındakı hekayətlərdə görür. Müəllif müəyyən zaman keç­dikdən sonra bu hekayətlərin nağıl mətnlərinə keçdiyini bildirir (154, 27). M.Cəfərli isə miflərin nağıl və dastanlara çevrilməsi haqqındakı fikirlərini ümumiləşdirərək qeyd edir ki, miflər epik sistemin qaynağı kimi bu sistemin sonrakı inkişafında özünü müx­təlif səviyyədə göstərir. Bu səviyyə dastanın epik struktu­runun ən müxtəlif elementlərini əhatə edir. Buraya dastanın məz­mu­nundan tutmuş süjeti, süjetin elementləri, onun motivlər səviyyəsi, bir sözlə, bütöv morfoloji elementləri, kompozisiya quruluşu və s. aiddir. Məsələnin belə qoyuluşu onu göstərir ki, əslində, mifi bir sistem olaraq dastanın ən müxtəlif struktur ele­mentləri səviyyəsində “görmək”, aşkarlamaq mümkündür. Yəni miflər dastanların, ümumiyyətlə götürdükdə, epik sistemin arxetipik başlanğıcıdır (21, 24).

Ümumiyyətlə, mif və folklor bir-biri ilə sıx bağlıdır. Daha dəqiq desək miflər folklor mətnlərinin özəyini təşkil edir. Təd­qiqatçılarımızdan A.Şükürov miflər haqqında ətraflı məlu­mat verə­rək, mif və folklor arasındakı oxşar və fərqli cəhətlərin iza­hını vermişdir. Müəllif mif və folklorun genetik birliyini əsas gö­türmüşdür. O bildirir ki, “1) Folklor inkişafını mifologiyadan götürür və mütləq mənada mifoloji ünsürlərlə bu və ya digər dərəcədə zəngin olur; 2) Arxaik sosiumlarda mifologiya kimi folklor da kollektiv xarakter daşıyır, daha dəqiq desək, müəyyən sosiumun bütün üzvlərinin şüuruna məxsus olandır” (59, 12-13).

Mİf və epos arasındakı əlaqədən danışan K.S.Davletov isə qeyd edir ki, hər bir xalqın qəhrəmanlıq eposları onun mifologi­yasının spesifik cizgilərini daşıyır (95, 81).

Haqqında danışdığımız əcdadlar, mədəni qəhrəmanlar, demiurq­lar, triksterlər zaman keçdikcə epik qəhrəmana çevril­mişlər. Belə ki, əfsanə və miflərdə bu cizgilərə malik olan per­sonajlara dastan, nağıl və hətta lətifələrdə də tez-tez rast gəlirik. Das­tanlara nəzər salsaq görərik ki, mifoloji mətnlərdə mədəni qəh­rəman, demiurq kimi özünü göstərən personajlar burada ata, övliya, tayfa başçısı, sərkərdə kimi diqqəti cəlb edir.

Məsələn, “Kitabi Dədə Qorqud” dastanındakı Qorqud su­rə­ti haqqında yuxarıda danışaraq onun bir çox xalqların mifo­lo­giyasında mədəni qəhrəman və demiurqa məxsus cizgilərə malik olduğunu qeyd etdik və fikrimizi də gətirilən nümunələr, sitatlar əsasında sübuta yetirməyə çalışdıq. Əfsanə və miflərdəki həmən bu Qorqud surəti zaman keçdikcə oğuzların əsas dastan­larından birinin yaradıcısı şəklinə düşmüş və “Kitabi Dədə Qor­qud” dastanının əsas surətlərindən birinə çevrilərək, burada xü­su­si bir yer tutmuşdur. Lakin onun missiyası burada da davam et­mişdir. Belə ki, dastanın giriş hissəsində ondan bir el ağsaq­qalı, müdrik bir şəxs, bütün oğuz elinin bilicisi, gələcəkdən xə­bər verən şəxs kimi danışılır. Dastanda “Qorqud ata oğuz xalq­ının çətin işlərini həll edərdi. Nə olsa, Qorqud ataya danış­ma­yınca iş görməzdilər. O nə buyursa, qəbul edirdilər, sözün tutub gedirdilər...” kimi sözlərlə onun haqqında məlumat verilir (42, 129).

R.Bədəlov “Dədə Qorqudun mifoloji və tarixi meta­mar­fozları” adlı araşdırmasında yazır ki, mifoloji təsəvvürləri biz ayin­lərin sakrallaşması mənasında qəbul edirik. Ayinlər insan ömrünün bütün dövrlərini əhatə edir (doğum, nigah, uşağın doğulması, ad verilmə, kişi-qadın münasibətləri, ölüm və s.), in­san (hələ ki, ona fərd demək olmaz) elə bil bu ayinlərdə əriyir. Beləliklə, insanın həyatı və onun ətrafı ovsunlaşdırılır. Dədə Qorqud bu ayinlərin həm bilicisi, həm iştirakçısı, həm qoru­yu­cu­sudur. Məhz bu funksiyanı yerinə yetirməsinə görə Dədə Qorqud belə böyük nüfuza malik olur. Axı bu funksiyanın icrası insanların yaşamasını təmin edir və müəyyən xatalar məhz məra­simlərdə təshih edilir (20, 90).

Dədə Qorqud surətinin təkamülünü şərti olaraq mifoloji və tarixi dövrlərə bölən müəllif yazır ki, Dədə Qorqudun məhz mi­fo­loji mərhələsi bitəndən sonra tarixi mərhələsi başlayır, bir çox hallarda mifoloji təsəvvürlərin qalıqları tarixi “əhatədə” yaşayır (20, 90).

Orta Asiyada Qorqud Ata haqqında yaranmış və bizim günlərədək gəlib çatmış rəvayətlərin əksəriyyətində şaman kimi təsvir edilən Dədə Qorqud orta əsrlər müsəlman mənbələrində da­ha çox müsəlman müqəddəsi, yəni övliya və sərkərdə kimi təqdim edilir. X.Koroğlunun yazdığı kimi, “sərkərdə Qorqudun adına bir sıra opta əsrlər müəlliflərində, Zəhirəddin Nişapuridə (öl. 1186), Əbülqazidə və b. rast gəlirik” (43, 186).

K.Hüseynoğlu isə “Dədə Qorqud və Oğuz Xaqan tarixi şəxsiyyət kimi” adlı məqaləsində qədim türk, müsəlman və Çin mənbələrinə istinadən göstərir ki, Qorqud VII əsrin sonu – VIII əsrin əvvəllərində həqiqətən də Baysi (Bayat) elində (indiki Şər­qi Monqolustanda) tayfa başçısı, baş şaman və sərkərdə funk­si­yalarını yerinə yetirmişdir. Ancaq Göytürk dövlətində baş ve­rən dövlət çevrilişindən sonra o, öz tayfası və başqa oğuz tayfa­la­rı ilə birlikdə Orta Asiyaya qaçmağa məbur olmuşdur (33, 95-99).

Beləliklə, əfsanə və miflərdə mədəni qəhrəman, demiurq kimi də fəaliyyət göstərən Qorqudun dastanda müdrik bir ağsaq­qal, övliya və sərkərdə surətinə transformasiyası ilə rastlaşırıq.

Mədəni qəhrəmanın epik transformasiyasına “Kitabi Dədə Qorqud” dastanlarının müxtəlif boylarında rast gəlirik. Əlbəttə, mifoloji mədəni qəhrəmanlarla bu boylardakı qəhrəmanlar tam eyniyyət təşkil etmir. Lakin, bu boylardakı qəhrəmanlar tam ol­masa da, qismən mədəni qəhrəman obrazının cizgilərini əks et­dirir. Məsələn, biz qeyd etdik ki, mədəni qəhrəmanlar xaos yaradan vəhşi, qorxunc, yırtıcı heyvanlara qarşı vuruşur və qalib gəlirlər. Bu motivin özü dastanın bəzi boylarında özünü göstərir. Buna “Dirsə xan oğlu Buğac xan boyu”, “Qanlı qoca oğlu Qan­turalı boyu”, “Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy” nümunə kimi göstərilə bilər. Bu boylardakı qəhrəmanlardan olan Buğac vəhşi buğa, Qanturalı aslan, buğa və buğra, Basat isə, əfsanədən də bilindiyi kimi, xalqa zülm edən Təpəgözlə döyüşərək qalib gəl­mişlər. Bu boylar içərisində “Basatın Təpəgözü öldürdüyü” boy bu cəhətdən xüsusilə diqqətəlayiqdir. Çünki mədəni qəhrəmana xas olan bu keyfiyyət, yəni xalqı əziyyətdən qurtarıb, rahat yaşa­yışını təmin etmək bu boyda eynilə əks olunmuşdur. Əvvəlcə əfsa­nə şəklində bir çox türk xalqları arasında yayılmış olan bu boy sonradan “Kitabi Dədə Qorqud” dastanına daxil edilmişdir. Bu boyun qəhrəmanı olan Basat da əfsanəvi qəhrəmanın epik transformasiyasıdır (42, 196-201). Təpəgözlə bağlı miflər nağıl­lara da transformasiya edilmişdir. O.Əliyev bunun Azərbaycan sehrli nağıllarında iki variantına rast gəlindiyini bildirmişdir. Bunlardan biri “Kəlləgözün nağılı”, digəri “Təpəgöz” adlanır (25, 30-32). Adlarını çəkdiyimiz digər qəhrəmanlarda isə mədə­ni qəhrəmanın bu xüsusiyyəti bir qədər fərqli şəkil almışdır. Çünki buradakı qəhrəmanların vəhşi heyvanlarla döyüşü xalq naminə deyil, daha çox öz xeyirləri üçündür (Bax: 42).

Biz əvvəlki fəsildə “Oğuz xaqan” dastanında Oğuzun, onun məsləhətçisi, yol göstərəni olan qurdun və vəziri Uluq Türü­kün mədəni qəhrəman və demiurqa xas fəaliyyətindən da­nış­dıq. Bir çox mənbələrdə Qorqud kimi, Uluq Türükün də ilk şaman, mədəni qəhrəman olduğunu, Oğuz Xaqan haqqında ayrı-ayrı miflərin mövcudluğunu və onun mədəni qəhrəman, demiur­qa məxsus cəhətlərinin müxtəlif miflərdə ifadə edildiyini qeyd etdik. Zaman keçdikcə Oğuz Xaqan da, onun vəziri də mədəni qəh­rəmana məxsus əvvəlki cizgilərini saxlamaqla, “Oğuz Xaqan” dastanının əsas epik qəhrəmanlarına çevrilmişlər.

Miflərdəki mifoloji personaj olan mədəni qəhrəmanların eposlardakı epik qəhrəmanlara çevrilməsi zamanı mədəni qəh­rəmana məxsus fəaliyyətlərini saxlaması, lakin başqa şəkildə mə­dəni fəaliyyətlə məşğul olması qədim eposlardan aydın şəkil­də gürünür. Məsələn, şumer-akkad eposunda Enkidu tanrılar tərəfindən gildən hazırlanmış “ilk insan” cizgilərinə malikdir. En­kidunun yaxın silahdaşı Gilqameş da ilkin əcdad, mədəni qəhrəmanın bəzi cizgilərini saxlamışdır, lakin tamamilə başqa şəkildə: O, şumer sivilizasiyasının qədim mərkəzi Urukun bani­si, şəhər və məbədlərin yaradıcısı, yəni yüksək formasiyada mə­də­ni qəhrəmandır. Enkidu və Gilqameşin nəhənglərə qarşı bir­likdə mübarizəsi mədəni qəhrəman olan əkiz qardaşların yer üzünü qorxulu məxluqlardan təmizləyən səyahətlərini xatırladır. Gilqameş və Enkidu qorxulu məxluqlarla mübarizə aparmaqla yanaşı eyni zamanda məbəd tikmək üçün şeytan Humbaba tərə­findən qorunan müqəddəs sidr meşəliyindən lazım olanları əldə edirlər. Xuluppu ağacı haqqında şumer poemasında Gilqameş bu ağacdan sonuncu şeytanı qovaraq, ondan ilahə İnnin və insanlar üçün sehirli əşyalar düzəldir (135, 7). Bunlar da mədəni qəhrə­mana aid olan xüsusiyyətlərdir .

“Gilqameş haqqında dastan” barəsində C.Nağıyev də mə­lu­mat vermişdir. Müəllif əsatiri baxımdan dastanın məzmu­nu­nu belə müəyyən etmişdir: şifahi xalq ədəbiyyatında “ekiz qar­­daşlar” adlandırılan Gilqameş və Enkidu – günəş və ay tanrı­larının obrazlarıdır. Adətən, təsviri sənətdə Gilqameş şir, Enkidu isə öküz kimi təsvir olunur. Həqiqətən də Gilqameş günəş tanrısı Şamaşla bağlıdır.

Müəllif onun da qeyd edir ki, dastanın ikinci başlığı ilk insanın gildən yaranması motivi ilə əlaqədardır. Burada, bundan baş­qa, meşədə heyvanlarla yaşayan ibtidai insanın günahsızlığı, onun ilk günah etməsi, dünya tufanı, həyat ağacını qoruyan bədheybət varlıqla döyüş, öz məşuqlarını heyvana çevirən məkr­li məhəbbət ilahəsi kimi dünya əsatir sitemində geniş yayılmış motivlər də verilmişdir (45, 96-101).

Dastanlardan söhbət gedərkən “Koroğlu” dastanını yaddan çıxarmaq olmaz. Koroğlu haqqındakı əfsanələr, onun həmin əfsa­nələrdəki mədəni fəaliyyəti ilə artıq tanış olduq. Dastan qəh­rə­manı olan Koroğlu mif və əfsanələrdə təsvir edilən mədəni qəhrəmanın epik transformasiyasıdır. Bu haqda K.Vəliyev, C.Bəy­dili də məlumat verərək Koroğlu surətini mifik surətdən epik transformasiya hesab etmişlər. K.Vəliyev Koroğlu haqqın­da öz fikirlərini belə ifadə edir: “...Koroğlu sadəcə epik qəhrə­man deyil. O, genezis etibarilə mədəni qəhrəman-demiurq obra­zının epik transformasiyasıdır. Mədəni qəhrəman obrazı isə bir neçə ipostasda çıxış edir: ilkin yaradıcı, tanrı, demiurq, trikster və s. Onun dönərgəlik.., çevrilmə qabiliyyəti var... Koroğlunun dəfə­lərlə özünü aşıq, qoruqçu, dəyirmançı, ilxıçı və s. kimi qələ­mə verməsi qorxaqlıqdan irəli gəlməyib, mədəni qəhrəman və trikster olmaq üzrə onun funksiyalarından biridir...” (63, 162).

Epik transformasiyada Koroğlu əsasən xilaskar, qurtarıcı kimi çıxış edir. Mədəni qəhrəmanın xilaskarlıq, qurtarıcılıq funksiyası özünü onun xaos yaradan vəhşi varlıqlarla vuruşması, xalqı onların zülmündən qurtarması zamanı göstərirsə, dastanda Koroğlunun bu funksiyası epik qəhrəman kimi, xalqa zülm edən xanlar, bəylər, paşalarla mübarizədə özünü göstərir.

Koroğlu haqqında C.Bəydilinin də fikirləri dəyərlidir. O, qeyd edir ki, “Koroğlu bir variantda Allahın əmriylə Kufi-Qaf ölkəsinə göydən göndərildiyini və dediklərinə əməl etməyin lazım gəldiyini söyləyir. Bu hadisə onun mədəni qəhrəman – “Göy oğlu” olduğunun rəmzi kimi yozula bilər. Koroğlu dəfə­lər­lə özünü qurda bənzədir. Etnik-mədəni sistemin arxaik struk­tur­larında da bu iki obraz funksional yaxınlıqlarına görə bir-birinin yerinə keçə bilirlər: hər iki obrazda mədəni qəhrəman cizgiləri ay­dın seçilir. Koroğlunun genezisdə mədəni qəhrəman olmağın­dan gələn, onu dönərgə və trikster funksiyası ilə bağlayan xətlər də var. Bu üzdən də epik dünya qəhrəmanı özünü aşıq, dəyir­mançı, qoruqçu, ilxıçı və b. kimi qələmə verir. Qəhrəmanın həm “Goroğlu”, həm də “Koroğlu” adlanması ilə eyni semantik ko­dun mifoloji səviyyədə ayrı-ayrı yönləri ilə təqdimidir. Mifo­loq­ların gəldikləri son qənaətlər Koroğlu obrazını arxaik şəkildə çoxkomponentli və çoxşaxəli surət olaraq görmək imkanı verir. Miflə yaxın genetik və struktur bağları olan bir epos qəhrəmanı kimi Koroğlu, beləliklə, özündə Boz Qurd, şaman, mədəni qəhrəman, trikster və b. obrazları birləşdirən, semantik poten­sialı geniş olan bir varlıqdır” (18, 60-61).

Koroğlu nəinki cəsur igid, həm də məharətli xanəndə və musiqiçidir. Bu xüsusiyyətləri də ona öz cərgəsinə cəsur gənc­ləri cəlb etməyə, düşmən hərəmxanasına və qoşununa və s. daxil olma­ğa imkan verir. Ox və tiyə kimi, mahnı və musiqi də qəh­rəmanın düşmənlə mübarizədə sadiq silahlarıdır. Onun ahəng­dar mahnıları ədalət, şərəf və vətən naminə qəhrəmanlığa və müba­rizəyə səsləyən qəzəb və mərdliklə doludur (112, 48).

Məhz bu sözlər qəhrəmanın dastandakı mədəni fəaliy­yə­tinin bariz nümunəsidir.

Yuxarıda biz “Koroğlu” dastanında əsas surət olan Koroğ­ludan mədəni qəhrəmanın transformasiya forması kimi bəhs et­dik. Bu dastanda Koroğlu ilə yanaşı onun dəliləri də epik trans­formasiya kimi götürülə bilər. Çünki onlar da Koroğlu kimi xal­qın rifahı naminə aparılan mübarizədə iştirak etmək üçün Çənli­belə yığışırlar. Mifologiyada mədəni qəhrəmanlar haqqındakı mif­lərin sonradan, yəni müəyyən bir zaman keçdikdən sonra qəhrəmanlıq dastanlarına çevrildiyi məlum məsələdir. Çünki mifo­loji mətnlərdə mədəni qəhrəmanın xilaskarlıq, qurtarıcılıq funksiyaları qəhrəmanlıq dastanının süjet xətti üzrə dava etdi­rilir. Məhz bu xüsusiyyətlərinə görə istər “Koroğlu”, istərsə də “Kitabi Dədə Qorqud” kimi qəhrəmanlıq dastanlarının qəhrə­man­ları müxtəlif xalqların mifoloji mətnlərində mühüm yer tutan mədəni qəhrəmanın dastandakı epik transformasiyasıdır.

“Xalq təfəkkürünün kollektiv yaradıcılıq məhsulu olan və “bədii obrazlar”la zənginləşən, inkişaf edib formalaşan “Ko­roğ­lu” eposu əsatir, əfsanə və rəvayətlərdən çox geniş şəkil­də qida­lanmışdır” - deyən S.P.Pirsultanlı kitabının “Əfsanə-rəvayətlər və “Koroğlu” eposu” adlı bölməsində “Koroğlu” dastanının, onun qəhrəmanı olan Koroğlunun əfsanə və rəvayət forma­ların­dan bəhs etmişdir. O, müxtəlif əfsanə və rəvayətlərdən nümunə gə­ti­rərək, onların mənşəyinin bu dastanın formalaşmasından çox-çox əvvəllərə gedib çıxmasını göstərmişdir. Budara xüsusilə Koroğlunun gücü-qüvvəti, onun adı ilə bağlı, yaxud da ondan bir nişanə kimi qalan yerlərlə bağlı əfsanə və rəvayətlər ver­miş­dir (48, 120-190). Bu da “Koroğlu” dastanının və onun qəh­rə­manlarının kökündə əfsanə və rəvayətlərin dayandığını göstərir.

Personajlar haqqında deyilənlərdən də göründüyü kimi, qəhrəmanların epik transformasiya zamanı tayfa başçılarına, sərkərdələrə, ata və övliyalara çevrilməsi baş verir. Deyildiyi kimi Oğuz xaqan dastanda bütün türk tayfalarının başçısıdır. Koroğlu surəti isə dastanda onun haqqında əfsanələrdə deyi­lən­lərdən bir qədər fərqli şəkildə təzahür edir. O, öz xalqını iş­ğal­çılardan qoruyan bir qəhrəman kimi diqqəti cəlb edir. Qor­qud, Uluq Türük surətlərinə gəlincə, onlar epik transformasiyada ata və övliya kimi çıxış edirlər. Qorqudun epik transformasiyada övliya olması “Kitabi Dədə Qorqud” dastanının üçüncü boyu olan “Baybörənin oğlu Bamsı Beyrək boyu”nda daha aydın şəkildə öz əksini tapmışdır. Belə ki, dastanda təsvir edilir ki, Banıçiçəyin qardaşı Dəli Qarcar onu istəməyə gələnləri öldürür. Dədə Qorqud da qızı istəməyə gedəndə Dəli Qarcar qılıncı çəkir ki, onu vursun bu vaxt Dədə Qorqud “- Vursan, əlin qurusun!”- deyir. Elə həmin anda Dəli Qarcarın əli quruyaraq göydə qalır və yalnız tövbə etdikdən sonra əli açılır (42, 154).

Qorqud, Uluq Türük kimi bir məsləhətçiyə biz qırğız milli dastanı olan “Manas”da da rast gəldik. Dastanın əsas qəhrəmanı olan Manasın və onun atasının vəziri kimi verilən Bay oğlu Ba­kay ağsaqqal Qorqudun və Uluq Türükün bənzəridir. Manas və atası həmişə çətin vəziyyətə düşəndə Bakayı çağırır və ondan məsləhət alırdılar. B.Ögəl qeyd edir ki, Manasın doğulması ilə əlaqədar əfsanədən də göründüyü kimi, Manas beşikdə ikən da­nışmağa başlayanda atası Yaqub xan özünü itirir və Bakayı imdada çağırır. Xanın vəsiyyətnaməsini hazırlayan və kəfənini biçən də yenə vəzir Bakaydır. Belə məlum olur ki, vəzir Bakay dövlət içində yalnız dünya işlərini deyil, axirət hazırlıqlarını da özü nizama salırdı (47, 501).

Dastanda təsvir olunur ki, adı çəkilən bu xeyirxah vəzirin yanında bir də bədxah vəzir var idi. Onun adı isə Məngdi bay idi. Bakay xeyir işlərlə məşğul olurdusa, yəni xeyirxahlıq sim­volu idisə, Məngdi bay isə bədxah işlərlə məşğul olurdu və bədxahlıq timsalı idi. Bu bədxah vəzir dastanda hiyləgər, oğru kimi təsvir edilir. Bu ikili qarşıdurma bizə mifoloji mətnlərdə öz əksini tapan ciddi və ironik mədəni qəhrəmanların qarşılıqlı əla­qə­sini xatırladır (Erlik və Ülgen qarşılığı kimi). Bu qarşılaş­dırma onu göstərir ki, mif motivləri qədim türk dastanlarında da öz izlərini qoruyub saxlayır.

Demiurqlardan bəhs edərkən onlar arasında dəmirçilərin, dəmirçilik sənətinin xüsusi yer tutduğunu qeyd etmişdik. Biz dəmirçinin də demiurq cizgilərinə xas cəhətlərini izah etdik və qeyd etdik ki, türklər arasında dəmirçilik xüsusi bir sənət hesab edilir və dəmirçilərə də böyük hörmət göstərilirdi. Epik trans­for­masiyada dəmirçi motivinə “Manas” dastanında rast gəldik. Dastan haqqında məlumat verərkən B.Ögəl qeyd edir ki, Sibir dastanlarında dəmirçilər sehrbaz və şaman kimi nəzərə çarpır­dılar. İlk dəmirçini də tanrı xüsusi olaraq yer üzünə göndər­miş­dir. Göytürklərdə və “Manas” dastanında dəmirçilik ən şərəfli və müqəddəs bir məslək kimi nəzərə çarpır. Buna görə də Manas xan əsir aldığı Yoloy xanın qızlarından birini öz dəmirçisinə verir və beləliklə də ona minnətdarlıq hisslərini ödəmiş olurdu (47, 519). Zoomorf mədəni qəhrəman haqqındakı etioloji miflər, asanlıqla heyvanlara dair nağıl-lətifələrə çevrilir: etioloji son­luqlar stilistik bəzək xarakteri əldə edərək tamamlanır və yaxud nəsihət verici sonluqla əvəz edilir, qəhrəmanlar mədəni qəhrə­man xarakterini tamamilə itirirlər. Digər tərəfdən mədəni qəhrə­manın təbiət obyektlərindən oğurluğu haqqındakı miflər sehirli əşyaların, qəribə şeylərin, simurq quşunun, dirilik suyunun və başqa qəribə əşyaların axtarışları haqqında sehirli nağıllara və bu mövzuya əlavə olaraq onların qəribə qoruyucusuna çevrilir.

Hərdən nağıl qəhrəmanı od axtarmağa yollanır – bu mədə­ni qəhrəman üçün klassik obyektdir. Ancaq etioloji miflərdən fərqli olaraq nağıllarda odun mənşəyindən, şirin sudan, dənli bitki­lərdən və onların insanlar üçün əldə edilməsindən yox, an­caq qəhrəmanın özünün, yaxud atasının, hökmdarın marağı əsa­sında “çətin məsələni” yerinə yetirməsindən danışılır. Mədəni qəhrəman haqqında söylənilənlər arasında genetik əlaqə qəhrə­manlıq dastanlarının arxaik yaddaşında qeyd edilir (Bax: 141).

Yuxarıda Qorqud haqqında danışarkən onun qədim das­tanlarda övliya kimi təqdim edildiyini ifadə etdik. Onu da nəzərə çatdırmaq istərdik ki, Qorqud surətinin bənzərlərinə türk mifo­lo­giyasında rast gəlmək mümkündür. Bu haqda araşdırma aparan F.Bayat türklərdə ata kultunun mövcudluğu haqqında danışaraq bil­dirmişdir ki, ata kultu müəyyən zamanlarda mədəni qəhrə­man­ların da vəzifəsini yerinə yetirmişdir. O, Burkut Baba, Baba Kam­bar, Baba Dehkan və b. müsəlman müqəddəslərinin adlarını çək­mişdir. Onları övliya kimi diqqəti çəkən Qorqudla müqasiyə edə­rək oxşar və fərqli cəhətlərini verməyə çalışmış və mədəni qəh­rəman kimi əfsanələrdəki fəaliyyətlərindən danışmışdır (15, 169).

H.İsmayılov öz tədqiqatında “ata”, “baba”, “dədə” kimi epik istilahlar üzərində daha ətraflı dayanaraq, onların mənşəyini və mahiyyətini daha ətraflı şərh etmişdir:

“1.

Ata.

Öncə bu ad əcdad kultunun işarəsidir. O, icma baş­çısıdır. Sonra şaman, kahindir: “qam ata”. Daha sonra əski türk monoteist dini olan tanrıçılığın peyğəmbəridir. Yəni sav­çıdır. Savçı - əski türkcə peyğəmbərdir. “Kitabi-Dədə Qor­qud”da ata informasiya vahidi Qorqudla bağlı xatırlanır... KDQ-nin müqəddiməsində mətn başlanandan ilk “soylamaya” qədər 4 dəfə Qorqud adı (yalnız “ata” titulu ilə) “Qorqud ata” deyə xatırlanır. İlk soylamanı isə Qorqud artıq “dədə” kimi söyləyir (“Dədə Qorqud soylamış”). Bu, sadəcə olaraq, söz, ad, titul, epitet fərqləri deyildir, yəni formal bədii üslubi xarakter daşımır və özündə dünyagörüş və mədəniyyət sistemlərinin iri laylarını ifadə edir. Tanrıçı ata (peyğəmbər) ilə qam atanın (kahin) müna­sibətləri həmin subyektlərin funksiyaları səviyyəsində folklor mətnində kontaminasiya olunmuş kimi görünsə də, əslində ma­hiy­yət səviyyəsində (fərqli inam sistemlərinin monoteist və politeist səviyyəsi) diferensial xarakter daşıyır. Tanrıçı ata ilə qam atanın oxşar keyfiyyətləri bu faktorlarla şərtlənir...

2.

Baba.

...Folklorda görünən “baba” haqqında aşağı­da­kı­lar məlumdur:

a) Nağıllarda sehirli almanı o tədqim edir;

b) Dastanlarda aşiqlərə butanı o verir;

c) Folklor qəhrəmanlarına çətin vəziyyətlərdə o yardım edir;

Ümumiyyətlə, “baba dərviş” adlı fenomen folklorda xilas­kar funksiya daşıması ilə əlamətdardır. Ad kimi “baba” nostratik xarakterlidir. Bu anlamda, “baba”nın tarixi ardıcıllıq sırasında ye­ri tanrıçılıq peyğəmbəri “ata”dan da əvvələ gedib çıxır. Ancaq Azərbaycan mədəniyyət və folklorunda “baba”nın el şairi kimi, bir sənətkar kimi formalaşması ikincidir. Türk dillərində “ata” və “ba­ba” sözlərinin qohumluq terminləri kimi (valideyn adla­rının soy ardıcıllığı üzrə adlandırılması) işlədilməsində yerdə­yişmələr müşahidə olunur. “Baba”nın öz zümrəsinin içində adi ozan­dan bir qədər üstün və daha çox sakral missiya daşıyıcısı kimi mövcud olmasını təsəvvür etmək üçün folklorun özü daha dolğun mə­lu­mat verir. Ozan ifasında “baba”nın sakral obrazı müşahidə olunur...

Əski türk inam sistemindən gələn “baba” ortodoksal su­fizm mərhələsində “xoca”dır, “pir”dir, “mürşid”dir; sakral dün­ya ilə mistik təmasda olan müqəddəs şəxsiyyətdir. Bu tipli şəx­siyyət­lərin yerləşdiyi məkan “ocaq”dır. O, birbaşa Tanrı savçısı “ata”­nın davamıdır. İnam sistemində o, təriqət başçısıdır, övliyadır...

3.

Dədə.

Bu ad altında anlaşılan zümrənin fəaliyyəti ata, baba kompleksinə daxildir. Əgər ata şərqi oğuzların (əski türk­lərin), baba qərbi oğuzların araşdırılan sənət hadisəsində zümrə işarəsi kimi götürülsə, onda dədə, ümumən, oğuzların içində oğuz-türkman tipinin spesifik bir mədəni institutu kimi fərq­lənəcək. KDQ-də Qorqud yalnız mətnin ilk cümlələrində işlənən “ata”dan sonra bir qayda olaraq, “dədə”dir. Bu dəyişmə diaxron differensia­laşmanı göstərən kültür laylanmasının terminoloji əlamətidir...

Babanın ədəbi irsi isə sufi dərvişlərin yaradıcılıq nümu­nələridir. Bizə görə, klassik məhəbbət dastanlarının da yaradıcısı onlardır. Bütün dərvişlər baba deyildir. Baba yalnız şeyxlər, pir­lər, mürşidlər, övliyalardır. Müridlər isə, sadəcə olaraq, sufi şairləridir, yaxud adi dərvişlərdir. Dədənin ədəbi irsinə Dədə Qorquddan Dədə Ələsgərə qədər bütün dədə sənətkarların yara­dıcılıq örnəkləri daxildir” (38, 17-25).

Azərbaycan mifologiyasına islam dini və müsəlman mədə­niyyəti vasitəsilə keçmiş obrazlar arasında da övliya funk­siyasında çıxış edən personajlar vardır. Bunlardan xalq arasında ən geniş yayılanı Xızırdır. Bu personajın mədəni qəhrəman funksiyaları barədə əvvəlki fəsildə məlumat verilmişdir. Burada isə xalq arasında ona müqəddəs bir övliya kimi yanaşmalardan bəhs edəcəyik. “Övliya” ərəb dilindəki “vəli” (müqəddəs şəxs, Allaha yaxın adam) sözünün cəm formasıdır. Müsəlman rəva­yətlərinə və bizim klassik ədəbiyyatdakı təsəvvürlərə əsasən onun əsas səciyyəvi cəhəti ölməzliyi, əbədiyaşar olmasıdır. Al­lah ona ölməzlik, həyat suyu (abi-həyat) qismət etmişdir ki, o, insanlara kömək etməklə onlarda Allaha inam yaratsın. O, hava­da uçaraq, daima səyahət edir. Onun adının (Xızır) “yaşıl”, “ya­şıllıq” mənasını verməsindən görünür ki, daha qədim zaman­lar bu obraz bitki aləmi ilə bağlı olmuş, məhsuldarlıq tanrısı funk­siyalarını yerinə yetirmişdir. Ancaq onun bu xüsusiyyəti həm Azərbaycanda, həm də başqa müsəlman xalqlarının inanc­larında çox zəif əks olunmuşdur. Onun xilaskarlıq, insanlara kö­mək et­mək funksiyası isə, ön plana keçmişdir. Belə ki, o, ilk növ­­bədə də­niz səyyahlarının hamisi hesab edilir. Ancaq çətin və­ziyyətə düş­müş adamlar xüsusi dualarla, onunla həmkarı İl­yasın bir-bi­rinə dedikləri xoş sözləri təkrar etməklə onu öz köməyinə çağıra bilərlər. Orta Asiyada Xızır qoca bir ağsaqqal, övliya şəklində təsəvvür edilir və belə düşünürlər ki, hər kəs onu öz gözləri ilə görsə, Xızır ona xoşbəxtlik və var-dövlət bəxş edə­cəkdir. Həm­çinin o, insanları müxtəlif bədbəxt hadisələrdən xi­las edə bilər. Müsəlman mənbələrində o həmçinin bir çox pey­ğəm­bərlərin, o cümlədən də Məhəmməd peyğəmbərin məs­lə­hət­çi­si hesab edilir. “Bir çox müsəlman ölkələrində ona səcdə et­mək üçün pirlər mövcuddur” (111, 262). Sufilər də onu özləri üçün ən müqəddəs övliyalardan biri, bəzən isə - birincisi hesab etmişlər.

“Kitabi Dədə Qorqud” eposunda da Xızır obrazı iştirak edir. Biz bu obraza “Dirsə xan oğlu Buğac boyu”nda rast gəlirik (42, 137). Dirsə xanın qırx nökəri Buğacın boynuna şər atıb, xanı ona qarşı qızışdırırlar. O da oğlunu oxla vurub yaralayır. Ya­ralı Buğac yerdə yatarkən Boz atlı Xızır peyda olub, üç dəfə ya­rasını əli ilə sığallayır və ona dağ çiçəyi ilə ana südünün mər­həm olacağını deyir. Beləliklə, Buğac sağalır və intiqamını alır.

Qeyd etdiyimiz kimi, mədəni qəhrəmanlar, övliyalar çox vaxt insanlara kömək üçün tanrı tərəfindən göndərilir. Buna uyğun olaraq Xızır obrazı da qəhrəmana kömək məqsədilə gəlmiş övliyadır.

C.Bəydili qeyd edir ki, “Xızır əfsanələrə görə qaranlıq dün­­yadakı dirilik suyunu içib yaşayan və ölüb dirilən təbiəti sim­volizə edərək əbədiyyətin rəmzinə çevrilən mifik varlıqdır. Orta Asiya (qırğız) türkləri ona “Kıdır” deyirlər. Adına həm­çinin “Xızır Ata” deyilir və ondan yardım istənilir.

Sufi inanclarında Xızırın bir vəli (övliya) olduğu düşü­nülür..” (17, 151).

İ.S.Braqinskiy qəhrəmanlıq eposunun genezisi haqqındakı mübahisələrə toxunaraq mühüm nəticələrə gəlmişdir. Müəllif qeyd edir ki, arxaik miflərdə mədəni qəhrəmanın qəhrəmanlığı əsasən insan kollektivinin təbiəti dəyişdirmə, onun gücü ilə nə­yə­sə nail olma istəkləri ilə bağlıdır. Epos qəhrəmanının qəh­rə­manlığı isə əsasən insan kollektivinin müxtəlif tayfa və xalqlarla cəmiyyət münasibətləri sferasında təzahür edir. Yeni tarixi şəraitlərdə, qəhrəmanlıq eposlarının mifologiyadan fərqli spe­sifik bir şəklə düşdüyü zaman təbii olaraq mifik mədəni qəhrə­man obrazı epik qəhrəman obrazı üçün əsas təşkil edir. Təbiidir ki, bu əsasın (substratın) cizgiləri epik qəhrəman obrazının köh­nəl­miş elementlərində izlənilir (83, 110).

Biz qeyd etdik ki, istər mədəni qəhrəman, istərsə də demiurq möcüzəli doğuluşu ilə diqqəti cəlb edir. Belə ki, mədəni qəhrəmanlar ya işıq şüası ilə göydən yerə enir, ya yumurtadan çıxır, ya heyvanla insanın əlaqəsindən yaranır və s. Qəhrəmanın möcüzəli doğuluş motivi də mif və əfsanələrdən epik əsərlərə transformasiya edilmişdir. Bu haqda V.M.Jirmunskiy də öz araşdırmasında bildirmişdir ki, gələcək qəhrəmanın möcüzəli ma­ya­lanma və doğuluşu epos, mif və nağıllarda da eyni dərə­cədə geniş və hərtərəfli yayılmışdır. Qəhrəman anasının almanı dişləməsindən (bir çox nağıllarda), gül iyindən, anasının çimdiyi yaxud içdiyi möcüzəli bulağın suyundan, günəş işığından, yağışdan, külək və ya oddan və s. doğulur.

Müəllif onu da qeyd edir ki, müsəlman Şərqinin epos və nağıllarında qəhrəmanın öz sonsuzluğuna görə utanc və söyüş­lərə dözən valideynlərdən doğuluşu kimi süjet formulu geniş yayılmışdır (Məsələn, “Bamsı Beyrək boyu”) (105, 24).

Mədəni qəhrəmanın möcüzəli doğuluşundan danışarkən bu qəhrəmanın epik transformasiyası olan Koroğlunun başqa va­riant­larında da qəhrəmanın möcüzəli doğuluşunun şahidi olu­ruq. Məsələn, özbək variantında qəhrəman ölmüş qadından qəbirdə doğulur və onu at əmizdirir. Buna görə qəhrəmanın adı Goroğlu, yəni “Qəbiroğlu” olur (24, 251-253).

Mədəni qəhrəmanın epik transformasiyadakı obrazların­dan biri kimi Qazan xanı da götürmək olar. Əlbəttə bu obraz mi­fik mədəni qəhrəmanın cizgilərini eynilə əks etdirmir. Lakin onların missiyası üst-üstə düşür. O da mədəni qəhrəman kimi, oğuz tayfalarının yaxşı, maddi rifah içərisində yaşamasına çalı­şır. Ş.Cəmşidov Qazan surətini belə xarakterizə edir: “...Vətən­pərvərlik, insanpərvərlik və mərdanəlik kimi nəcib əlamətlər Qa­zan üçün əsas və xarakterik sifətlərdir... Qazan oğuz üçün, xalq üçün doğrudan da arxadır. Bütün əsər boyu açıq görmək olar ki, o, qətiyyən öz şəxsi mənafeyini güdmür. Hər şeyi xalq üçün edir. Oğuz məmləkəti üçün harda bir hücum, basqın təhlükəsi ol­sa, ora özünü birinci yetirən, “döyüş günü öndən təpən” (mər­kəz­dən hücum edən) Qazan özüdür...” (22, 85-86).

Bu sözlərdən də göründüyü kimi, Qazan da mifoloji mətnlərin qəhrəmanı olan xeyirxah mədəni qəhrəman kimi xeyirxah işlərlə məşğul olur.

Mədəni qəhrəmanlardan bəhs edərkən onların qeyri-adi, fövqəladə gücə, qüvvətə malik olmaları da qeyd edilməlidir. Məsələn, Oğuz, Ər Soqotok, Basat və b. öz güclərinə görə başqa qəhrəmanlardan fərqlənirlər. “Kitabi Dədə Qorqud” dastanında da Qazan xan xüsusi bir gücə malikdir. Məsələn, XI boyda oxucuya qəhrəmanın öz dilindən güc-qüvvəti belə çatdırılır:

Yüksək-yüksək böyük dağdan daş yuvarlansa,

Öz dizini-oyluğunu qarşısına tutan mənəm.

Fironun sütunu tək yerdə yüklər qalansa,

O tayları dizi ilə tutub duran Qazan mənəm...(42, 215).

Miflərdəki əkslik bu dastanda da özünü göstərir. Mədəni qəhrəman və ona qarşı olan, yəni ona paxıllıq edən pis niyyətli qəhrəmana burada da rast gəldik. Burada bu motiv qismən epikləşmiş şəkildə Qazan xanla dayısı Aruzun simasında özünü göstərir. Uzun müddət digər oğuz tayfaları ilə birgə yaşayan, bir­gə mübarizə aparıb, qələbə qazanan Aruz dastanın XII boyun­da oğuz elinə xəyanət edir. Belə ki, bəzi oğuz bəylərini ətrafına toplayıb, Qazandan üz çevirmələrini istəyir. Hiylə işlədərək Qazan xanın ən yaxşı igidi, ona sadiq olan Beyrəyi öldürtdürür. Belə­liklə, oğuzun birliyinə xələl gətirən bu qəhrəman qismən miflərdəki Erliki xatırladır.

“Kitabi Dədə Qorqud” dastanının “Baybörənin oğlu Bamsı Beyrək boyu”nda Beyrək də mədəni qəhrəmana xas olan əla­mətlərə malikdir. Bu boyun əvvəlində göstərilir ki, Beyrək ona pənah gətirən, ondan kömək diləyən tacirləri kafirlərin əlindən qurtarır, onların mallarını özlərinə qaytarır. Sözsüz ki, burada epik qəhrəmana xas olan xüsusiyyətlər daha çoxdur. Bununla yanaşı Beyrək əksər boylarda Oğuz elinin bir sıra qəhrəmanları kimi qəh­rəman-xilaskar rolunda çıxış edir. “Baybörənin oğlu Bamsı Bey­rək boyu”nda da qəhrəmanın dönərgəlik xüsusiyyəti özünü gös­tərir; neçə illik əsirlikdən qayıdan Beyrək yolda bir aşıqla rastlaşır və onun sazını alaraq aşıq sifətində Oğuz yurduna daxil olur (42, 150-165). Bu xüsusiyyəti biz Koroğluda da müşahidə etmişik. Qəhrəmanın bu xüsusiyyətə malik olması onu daha çox miflərdəki triksterə yaxınlaşdırdığı üçün bu haqda Koroğlu ilə əlaqədar sonrakı bölməmizdə bəhs etməyi məqsə­də­uyğun hesab edirik.

Bütün söylənilənləri ümumiləşdirərək deyə bilərik ki, mə­dəni qəhrəman və demiurqlar miflərin əsas personajı olmaqla ya­naşı, onlar öz fəaliyyətlərini Azərbaycan folklorunun müxtəlif janr­larında da davam etdirirlər. Burada mədəni qəhrəman və demiurqlar yeni şəraitə uyğunlaşdırılaraq və yeni keyfiyyətlər əldə edərək folklor janrları içərisində mühüm yer tutan dastan­ların əsas personajlarına transformasiya edilirlər. Dastanlarda personajların iştirak etdiyi miflərin bəzi motivlərinə və süjet­lərinə də rast gəlinir.



Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


ikao--dopolnitelnie.html

ikatan-kovalen-berasal.html

ikayet-ate--ksrk.html

ikayet-edilen-reklam---2.html

ikayet-ve-simptomlar.html