1 2 3 4 5

III FƏSİL. VERGİ TƏHLÜ­KƏ­­SİZ­Lİ­YİNİN İQTİSADİ İNKİŞAFA TƏSİ­Rİ­NİN ARTIRILMASI İSTİQAMƏTLƏRİ

səhifə4/5
tarix21.06.2018
ölçüsü399.89 Kb.

III FƏSİL. VERGİ TƏHLÜ­KƏ­­SİZ­Lİ­YİNİN İQTİSADİ İNKİŞAFA TƏSİ­Rİ­NİN ARTIRILMASI İSTİQAMƏTLƏRİ

3.1. Vergi təhlükəsizliyinin normativ-hüquqi təminatının təkmilləşdirilməsi yolları

İqtisadiyyatın vergi tənzimlənməsinin normativ hüquqi bazasını formalaşdırmadan mütərəqqi vergi sisteminin yaradılması, səmərəli vergitutma sistemini yaratmadan isə iqtisadiyyatda bazar islahatlarının həyata keçirilməsi mümkün deyildir. Bu sistem iqtisadiyyatın tənzimlənməsində, büdcə gəlirlərinin formalaşdırılmasında, sosial yönümlü iqtisadiyyatlı bütün ölkələrdə inflyasiyanın qarşısının alınması və qiymət artımının məhdudlaşdırılmasında dövlət maraqlarının əsas daşıyıcısıdır. Təkrar istehsal prosesinin iştirakçılarının maraqlarını ifadə etməklə vergi sistemi onların tarazlığını və ictimai tərəqqini təmin edir. Vergi münasibətləri yenidən bölüşdürücü xarakterli münasibətlər olduğundan ictimai tərəqqi onların inkişaf səviyyəsindən asılıdır.

Vergi münasibətlərinin təkmilləşdirilməsi bütün hökumətlərin fəaliyyətinin ən çətin sahəsidir. Beləliklə, vergitutmanın təkmilləşdirilməsi möhkəm iqtisadi bazisin yaradılması və stabil ictimai inkişafa nail olunması ilə sıx surətdə bağlıdır. Vergi tənzimlənməsinin səmərəli olması bu məsələlərin vaxtında və düzgün həll edilməsindən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Vergi tənzimlənməsi həyata keçirilərkən bir qayda olaraq vergi sistemini sadələşdirməyin elə bir üsulundan istifadə edilmə- lidir ki, problemlərlə qarşılaşmadan onun nəzərə çarpacaq dərəcədə iqtisadi səmərəliliyinə nail olmaq mümkün olsun. Vergi sisteminin sadələşdirilməsi tənzimləyici vergilərdən imtina edilməsinə gətirib çıxarmamalı, müvafiq səmərəli vasitələrindən istifadə etməklə qarşıya qoyulan məqsədlərə nail olunmalıdır.

Beləliklə, vergi islahatlarının həyata keçirilməsi prinsiplərinin seçilməsi yalnız vergitutmanın optimallaşdırılması prinsipinə, həm də ölkədə islahatların iqtisadi və sosial-siyasi imkanlarına əsaslanır. Vergi sistemində aparılan islahatların təklif olunan konsepsiyaları bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Bu zaman qarşıda duran əsas vəzifə bu və ya digər vergi konsepsiyasını formalaşdırarkən nədən çıxış etməyin müəyyənləşdirilməsidir.

Əsas kimi mövcud vergi sistemi götürülməli və onun alt sistemlərində müəyyən dəyişikliklər aparılmalıdır. Bunlar vergi tənzimlənməsinin normativ-hüquqi bazasının daha da təkmilləşdirilməsi yolu ilə mümkündür. Bu baxımdan yanaşsaq, iqtisadiyyatın vergi tənzimlənməsinin normativ-hüquqi bazasının formalaşdırılması məsələləri olduqca aktualdır. 18

Ölkədə vergi tənzimlənməsinin normativ-hüquqi təminatı kimi, qanunların və bu qanunlara adekvat olaraq qəbul olunmuş normativ-hüquqi aktların cəmi nəzərdə tutulur. Dövlətin vergi sisteminin normativ-hüquqi bazası, əsasən, konstitusiya hüququna, sonra isə mülki, inzibati, cinayət və maliyyə hüquqlarına əsaslanmalıdır.

Ümumiyyətlə, vergi tənzimlənməsinin normativ-hüquqi təminatı aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir:

-tətbiq edilən vergi növlərinin təyin olunması;

- vergilərin tutulması və ödənilməsi prosedurlarının müəyyən olunması;

- vergi ödəyicilərinin və dövlət vergi strukturlarının vergitutma problemləri ilə əlaqədar hüquq və vəzifələrinin təyin olunması;

-ölkədə vergi qanunvericiliyinin pozulması hallarına görə vergi məsuliyyəti tədbirlərinin və onların tədbiqi prosedurlarının müəyyənləşdirilməsi.

Ümumiyyətlə, müvafiq qanunvericilik aktlarının layihələrinin formalaşdırıl­ma­sındaqeyd olunanların həyata keçirilməsini uyğun hesab etmək olar:



    • vergitutma və vergi nəzarəti problemləri ilə bağlı normativ hüquqi aktların layihələrinin hazırlanması zamanı ictimaiyyətin fəal iştirakının təmin olunması;

    • ölkə vətəndaşlarının, özəl bölmə strukturlarının, kütləvi informasiya vasitələrinin və müstəqil ekspertlərin iştirakı ilə ictimai dinləmələrin həyata keçirilməsi;

    • vətəndaşların, özəl bölmə strukturlarının, kütləvi informasiya vasitələrinin və müstəqil ekspertlərin qanunvericilik təşəbbüsünün subyektlərinə qanun layihələrinin təklif etmələrinin həvəsləndirilməsi;

    • qanunvericilik sferasında verilmiş təklif və rəylərin qiymətləndirilməsi və nəzərə alınması.

Ümumiyyətlə, vergi sisteminin ən əsas atributlarından biri onun normativ-hüquqi bazasının stbilliyidir ki, bu isə öz növbəsindəözəl sektorun inkişafı və xarici investorların ölkəyə cəlb edilməsi üçün əlverişli, münbit şərait təmin edir. Belə ki, vergi sisteminin təkmilləşdirilməsində və onun müasir tələblərə uyğun səviyyəyə çatdırılmasında informasiya təminatının əhəmiyyəti vacibdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, vergi sisteminin informasiya təminatının müasir tələblərə münasib səviyyəyə çatdırılması yolundaəhəmiyyətli addımlardan biri sistemin demək olar ki, tamamilə elektronlaşdırılmasıdır. Belə ki, vergi məsələlərini tənzimləyən normativ hüquqi aktların vahid elektron bazasının formalaşması məqsədəmüvafiqdir. Göstərilən məsələnin həlli məqsədlə aşağıda sadalananlar nəzərə alınmalıdır.

- elektron bazanın daimi olaraq yeniləşdirilməsi;

- elektron bazanın daim işlək vəziyyətdə saxlanılmasının təmin edilməsi;

- mövcud elektron bazanın ictimaiyyət üçün açıq olmasının təmin edilməsi.

Ümumiyyətlə, vergi sistemi bütövlükdə idarəetmə münasıbətlərinin tələblərinə, ictimai-siyasi həyatda baş verən demokratikləşmə proseslərinə uyğunlaşdırılmalı, onun planlaşdırma, əlaqələndirmə, tənzimləmə, nəzarət və digər funksiyaları fərqli məzmun və formada tədbiq olunmalıdır. Belə ki, vergiqoyma sferasında idarəçilik və vergi nəzarəti dövlət idarəçiliyinin və vergi nəzarətinin ümumi tərkib hissəsi kimi başqa idarəçilik və nəzarət formalarından xeyli dərəcədə fərqlənir. Çünki,vergi inzibatçılığı və vergi nəzarətinin obyektini müxtəlif vergi növləri, vergi sistemi və demək olar ki, bütövlükdə vergi hüquq münasibətləri təşkil edir. Vergi inzibatçılığı məzmunca vergiqoyma sferasında səlahiyyətli dövlət qurumlarının həyata keçirdiyi idarəçilik fəaliyyətidir. Vergi inzibatçılığı iqtisadiyyatı idarəetmənin bir sahəsi olmaqla, idarəetmə prosesinin bir həlqəsidir. Demək olar ki, vergitutmanın idarə olunması vergiləri idarəetmə obyekti olmaqla yanaşı, eyni zamanda sosial-iqtisadi proseslərin tənzimlənməsi aləti kimi çıxış edən ümumi, sistemli bir anlayışdır. Belə ki, vergi inzibatçılığı bir tərəfdən dövlət büdcəsinin gəlirlərinin formalaşdırılmasının idarə olunması üzrə vergi orqanı işçilərinin məqsədyönlü əmək fəaliyyəti, başqa bir tərəfdən isə vergi münasibətlərinin iştirakçısı olan qurumların idarə olunmasıdır. Vergi sistemində idarəetməni təkmilləşdirmək, vergitutma bazasını artırmaq, vergi xidmətini müasir standartlara uyğundırmaq və istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər vergi sisteminin inkişafında xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Bildiyimiz kimi, vergi sistemi sfersında həyata keçirilən islahatlar respublikanın müstəqillik qazandığı gündən bu günədək hələ də davam etməkdədir. Ölkəmizin vergi sistemində islahatların həyata keçirilməsi Konstitusiyamızın tətbiq olunması, vergi sisteminin effektiv fəaliyyətini tənzimləyən qanun və digər qanunvericilik aktlarının qəbul edilməsi, müxtəlif vergi növləri, onların toplanması, dərəcələrinin təyin olunması, stimullaşdırıcı xarakterinin saxlanılması, iqtisadiyyatın inkişafına təsir mexanizminin icra olunması ilə əlaqədardır.

Bütün zamanlarda iqtisadi proseslərin vergi tənzimlənməsinin normativ hüquqi bazasının formalaşması ölkəmizdə həyata keçirilən iqtisadi siyasət çərçivəsində vergi sistemində həyata keçirilən islahatların vacib istiqamətlərindən birini də qanuvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi təşkil etmişdir. Belə ki, vergi qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsi zərurəti onunla əlaqədar əsaslanır ki, əsası hələ keçmiş sovet zamanında qoyulmuş mövcud vergi sistemi müasir iqtisadi şəraitə heç də uyğun gəlmirdi. Müstəqilliyimizin ilk dövrlərində qanunvericilikdə mövcud olan boşluqlar, habelə bu qanunvericiliyə olunmuş çoxsaylı əlavə və dəyişikliklər, qanunlar, təlimatlar və başqa normativ-hüquqi sənədlər arasında olan fərqliliklər vergi qanunvericiliyini daha da mürəkkəbləşdirmiş və onda bir çox boşluqların yaranmasına səbəb olmuçdur. Bu isə, öz növbəsində vergidən yayınma hallarının çoxalması, vergilərin vaxtlı-vaxtında ödənilməməsi və digərmənfi hallarla nəticələnirdi. Həmin dövrlər vergitutma sahəsində müxtəlif zamanlarda qəbul olunmuş bir çox qanunlar və digər normativ-hüquqi aktlar ölkədə həyata keçiriləniqtisadi islahatların tələblərinə cavab vermirdi və əsasən də onların tətbiqinə çoxlu maneçiliklər göstərirdi. Ölkə iqtisadiyyatının sürətli inkişafı və işgüzarlığın aktiv şəkildə yüksəlməsi qanunvericilik bazasının da təkmilləşdirilməsinin vacibliyini artırmışdır.

Hal-hazırda ölkədə iri miqyaslı iqtisadi dəyişikliklərin baş verməsi, iqtisadiyyatın hərtərəfli inkişafı, hər il yeni müəssisə və sahibkarlıq subyektlərinin fəaliyyətə başlaması vergi ödəyicilərinin maddi marağının yüksəlməsi, dövlət tərəfindən sahibkarlara köməyin yeni metodlarının tətbiq edilməsi, vergi yükünün azaldılması və vergilər sferasında qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi ilə müşayiət edilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Vergi Məcəlləsinin tətbiq olunduğu ilk zamanlardan başlayaraq, onun müddəalarının beynəlxalq normalar çərçivəsində müasir iqtisadi vəziyyətə daha da adoptasiya olunması istiqamətində proseslərin həyata keçirilməsi davam etdirilmişdir. Hazırki şəraitdə vergi qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsinin nəzəri müddəaları vergi ödəyicilərinin hüquqlarının artırılması, vergi güzəştlərinin azaldılması, vergidən yayınma hallarına qarşı effektiv mübarizənin təşkili, əlverişli investisiya mühitinin formalaşdırılmasından ibarət olmuşdur. Bildiyimiz kimi, ötən illər ərzində vergi sistemi vasitəsilə ölkə iqtisadiyyatının stimullaşdırılması və regionların sosial-iqtisadi inkişafının dəstəklənməsi məqsədilə bir çox vacib işlər görülmüşdür. Belə ki, qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi məqsədilə ölkədə sabit vergi mühitinin formalaşmasına, vergi yükü azaldılmasına, vergi güzəştləri sisteminin tətbiq olunmasına, azad sahibkarlığın həvəsləndirilməsinə, vergi ödəyicilərinin hüquq və mənafelərinin qorunmasına xidmət edən maddələr Vergi Məcəlləsinə əlavə olunmuşdur. Belə ki, son on ildə mənfəət vergisinin dərəcəsi 27 faizdən 20 faizə, ƏDV-nin dərəcəsi 20 faizdən 18 faizədək azaldılmış, fiziki şəxslərin gəlir vergisinin hesablanması sadələşdirilərək, bu verginin hesablanması şkalası 6 pilləlidən 2 pilləliyə endirilmiş, iki vergi dərəcəsi (14% və 25%) saxlanılmış, fiziki şəxslərin 14 faiz dərəcəsi ilə vergiyə cəlb olunan aylıq gəlirlərinin maksimum həddi 2500 manatadək artırılmışdır. Belə ki, vergi qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsi çərçivəsində vergi hüquqpozmalarına qarşı mübarizənin artırılması və əlavə dəyər vergisi inzibatçılığının səmərəliliyinin artırılması məqsədilə 2008-ci ilin əvvəlindən etibarən ƏDV-nin ödənilməsi prosesinin təkmilləşdirilməsi məqsədilə vahid depozit hesab tətbiq olunmuşdur. Aqrar sektorun inkişafını sürətləndirmək məqsədilə kənd təsərrüfatı istehsalçıları torpaq vergisi istisna edilməklə, bütün vergilərdən azad olunmuş, fiziki şəxslərin əmanətləri üzrə ödənilən faiz məbləğlərindən gəlir vergisinin tutulmasına güzəştlər tətbiq olunmuş, bankların, sığorta və təkrarsığorta şirkətlərinin mənfəətinin nizamnamə kapitalının artırılmasına yönəldilmiş hissəsi mənfəət vergisindən azad edilmişdir. Həmin müddət ərzində mütəmadi olaraq ölkədə əlverişli investisiya mühitinin formalaşması və vergi ödəyicilərinin qanuni maraqlarının qorunması məqsədilə Vergi Məcəlləsinə əlavə və dəyişikliklərin edilməsi haqqında təkliflər işlənmiş və bu təkliflər “Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinə əlavələr və dəyişikliklər edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası qanunlarında öz əksini tapmışdır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 fevral 2004-cü il tarixdə təsdiq etdiyi “Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı (2004-2008-ci illər) Dövlət Proqramı”, habelə 14 aprel 2009-cu il tarixli “Azərbaycan Respublikası regionlarının 2009-2014-cü illərdə sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı”nın uğurla həyata keçirilməsi nəticəsində ölkəmizdə qeyri-neft sektorunda əhəmiyyətli nəticələr əldə olunmuşdur.

Nəticədə isə, bu və digər inkişaf proqramları nəticəsində bölgələrin siması gözəlləşmiş, sahibkarlığın inkişafı, yeni təsərrüfat subyektlərinin fəaliyyətə başlaması, iş yerlərinin açılması məqsədilə kompleks addımlar atılmışdır. Qeyd edək ki, büdcə qanunvericiliyi aktlarına uyğun olaraqölkəmizdə istehsal olunan və qiymətləri tənzimlənən məhsulların ixracı zamanı məhsulların kontrakt (satış) qiyməti ilə (ixracla əlaqədar xərclər çıxılmaqla) ölkədaxili topdansatış qiyməti arasındakı fərqdən dövlət büdcəsinə əvvəlki illərdə də olduğu kimi 2015-ci ildə 29 faiz həcmində yığım müəyyən olunmuşdur.

Ölkəmizin vergi sisteminin tərkib hissəsi olan yerli vergilərin hesablanması və ödənilməsi prosedurları, vergi ödəyicilərinin və bələdiyyələrin vergi xidməti orqanlarının hüquq və vəzifələri, vergi nəzarətinin forma və metodları, vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyət, bələdiyyələrin vergi xidməti orqanlarının və onların vəzifəli şəxslərinin hərəkətlərindən (hərəkətsizliyindən) şikayət olunması qaydaları yerli vergi və ödənişlərə dair qanunvericiliyə uyğun olaraq həyata keçirilir. Yerli (bələdiyyə) vergi və ödənişlərə dair qanunvericilik Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasından, Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsindən, “Bələdiyyələrin statusu haqqında” və “Bələdiyyələrin maliyyəsinin əsasları haqqında”, “Yerli (bələdiyyə) vergilər və ödənişlər haqqındaAzərbaycan Respublikasının Qanunlarından, habelə bu qanunlara müvafiq qəbul olunmuş digər qanunvericilik aktlarından ibarətdir. Yerli vergilərin dərəcələri vergi qanunvericiliyində təsbit edilmiş hədlər daxilində müəyyən olunur. Belə ki, vergi qanunvericiliyinə uyğun olaraq bələdiyyələr öz ərazilərində vergi ödəyicilərinin ayrı-ayrı təbəqələrini yerli vergilərdən tam və yaxud da qismən azad etmək, vergi dərəcəsini aşağıendirmək haqda qərar qəbul edə bilər.

3.2. Qlobalaşma şəraitində iqtisadi inkişafın təmin edilməsi məqsədil vergi təhlükəsizliyinin səmərəiiyinin yüksəldilməsi istiqamətəri

Dünya ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, müasir dünyada qlоballaşan İqtisadiyyatın sərt tələblərinə cavab verə bilən milli İqtisadiyyatın fоrmalaşması xeyli dərəcədə ölkənin sоsial – iqtisadi inkişaf göstəricilərinin оptimal səviyyəsinin təmin edilməsindən asılıdır. Məhz bu mənada Azərbaycanın milli- iqtisadi təhlükəsizlik sisteminin fоrmalaşdırılmasında ölkənin sоsial-iqtisadi inkişaf göstəricilərinin, İqtisadi təhlükəsizliyin beynəlxalq təcrübədə sınaqdan çıxmış müvafiq astana kəmiyyətləri ilə müqayisə оlunması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bunun üçün isə əvvəlcə, respublikamızda İqtisadi təhlükəsizliyin təmin оlunmasının müasir vəziyyəti təhlil edilməli və оnların indikatоrları qiymətləndirilməlidir.

Sоn illər Azərbaycan İqtisadiyyatında müsbət meyllər daha da güclənmiş və İqtisadi artım tempi ən yüksək həddə çatmışdır. Nəticədə makrоİqtisadi sabitlik daha da möhkəmlənmiş, yüksək sоsial – İqtisadi artıma nail оlunmuşdur.

Ölkə iqtisadiyyatında struktur islahatlarının aparılması, özəlləşdirmə və tоrpaq – aqrar islahatlarının uğurla reallaşması, İqtisadiyyatın tarazlı inkişafı üçün qeyri – neft sektоrunun inkişafı nəticə etibarilə ölkənin müstəqil İqtisadi dayaqlarının daha da möhkəmlənməsinə gətirib çıxarmışdır. Dayanıqlı iqtisadi artımın təmin edilməsində həlledici rоl оynayan mühüm daxili amil kimi ölkədə sahibkarlıq fəaliyyəti daha da canlanmış və dövlətin sahibkarlıq fəaliyyətinə hərtərəfli dəstəyi xeyli güclənmişdir. Bütün bunların nəticəsində bazar münasibətlərinin əsas daşıyıcısı оlan özəl sektоrun ÜDM-də payı əhəmiyyətli dərəcədə artaraq 85,0 faiz təşkil etmiş, qeyri-neft sektоrunun resurs pоtensialının səmərəli reallaşması üçün münbit institusiоnal zəmin yaranmış, bu sahədə investisiya mühiti xeyli yaxşılaşmışdır. Respublikada biznes və sahibkarlıq fəaliyyətinin eləcə də məhsul istehsalı həcminin genişlənməsində daxili tələbin artması da mühüm rоl оynamışdır. Eyni zamanda bütün kоmpоnentlər üzrə daxili tələbin artımı da öz növbəsində İqtisadiyyatın bütün sahələrində İqtisadi fəallığın canlanmasına şərait yaratmışdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, dövlətin xarici iqtisadi fəaliyyətinin tənzimlənməsində tarif aparatının rolu yüksəkdir. Belə ki, qeyri-tarif tənzimlənmələrindən fərqli olaraq, tarif tənzimlənməsi əsas etibarı ilə özünün keçərlilik və daimilik xüsusiyyəti ilə fərqlənir. İdxal-ixrac əməliyyatlarının daha da təkmilləşdirilməsi məqsədilə “Azərbaycan Respublikasında xarici ticarətin daha da liberallaşdırılması haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1997-ci il 24 iyun tarixli 609 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq olunmuş “Azərbaycan Respublikasında idxal-ixrac əməliyyatlarının tənzimlənməsi Qaydaları”na mütəmadi olaraq əlavə və dəyişikliklər olunur.Hazırda Azərbaycana idxal olunan əmtəələrdən gömrük dəyərinə əsasən hesablanan 0- 15 faiz dərəcəsi ilə rüsum tutulur. Aksiz bəzi növ mallara, eyni zamanda içməli spirtə, spirtli içkilərə, tütün məmulatlarına və Vergi Məcəlləsində göstərilən digər məhsullara tətbiq edilir.

Respublikamız dərəcəsi 18% olmaqla, məqsədli ƏDV prinsipini qəbul etmişdir ki, bu da hər hansı əmtəənin gömrük dəyərindən tutulur (tətbiq olunan gömrük prosedurundan asılı olaraq, idxal rüsumu və həmçinin aksizli məhsular üçün aksiz nəzərə alınmaqla). Bəzi məhsul kateqoriyalarına və əmtəə növlərinə ƏDV tətbiq edilir və ya 0 faiz dərəcəsi ilə tətbiq edilir. İxrac (metal ixracından başqa) dövlət rüsumlarından azaddır. Ölkəmizin gömrük ərazisinə daxil olan, bu ərazidən aparılan, tranzitlə keçirilən məhsullara və nəqliyyat vasitələrinə tətbiq olunan ümumi qaydaları və prosedurların səmərəliliyini daha da artırmaq məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Gömrük Məcəlləsi Azərbaycan Respublikasının 24 iyun 2011-ci il tarixli qanunu ilə yeni redaksiyada təsdiq olunmuş, “Azərbaycan Respublikası Gömrük Məcəlləsinin təsdiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiqi barədə” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15sentyabr 2011-ci il tarixli 499 nömrəli Fərmanına əsasən yeni məcəllə 01yanvar 2012-ci il tarixdən qüvvəyə minmişdir. Yeni redaksiyada qəbul edilmiş “Gömrük tarifi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanunu (13 iyun 2013-cü il, № 687-IVQ) Azərbaycan Respublikasında gömrük tarifinin formalaşdırılması və tətbiqi, həmçinin Azərbaycan Respublikasının gömrük sərhədindən keçirilən mallardan gömrük rüsumlarının tutulması qaydalarını müəyyənləşdirir.

Hazırda ölkəmizdə vergi sahəsində agent təşkilatların mövcudluğuna baxmayaraq, onlar qeyri-rəsmi fəaliyyət göstərirlər. Bu baxımdan artıq hazırlanmış “Vergi Agentləri haqqında” qanun layihəsinin qəbul edilməsi zərurəti meydana çıxır. Yeni qanun ölkədə vergi agentlərinin fəaliyyətinin tənzimlənməsinə xidmət edəcəkdir.

Bizim üçün yeni və nisbətən çətin tətbiq olunan sahə olmasına baxmayaraq işlənmiş “Transfert qiymətlərinin vergiyə cəlb edilməsi haqqında” qanun layihəsinin qəbul edilməsi günün reallıqları nöqteyi-nəzərindən məqsədəmüvafiqdir. Belə ki, vergitutma sferasında beynəlxalq əməkdaşlıq, beynəlxalq vergidən yayınma ilə mübarizə, transfert qiymətləri, transsərhəd əməliyyatların vergiyə cəlb olunması, vergilərin yığılmasına yardım, məlumatların mübadiləsi, qarşılıqlı razılaşma qaydaları vacib məsələlərdir. Məhz ona görə də həmin münasibətləri tənzimləyən normativ-hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi xüsusilə vacibdir. İnvestisiyaların tənzimlənməsinin normativ-hüquqi təminatı güclü investisiya üçün biznes yönümlü siyasi və iqtisadi mühit olduqca vacibdir. Makroiqtisadi sabitliyi və iqtisadi inkişafı stimullaşdıran siyasətin biznes və investisiya mühiti üçün əhəmiyyəti çox yüksəkdir. Ölkəmizdə həyata keçirilən vergi siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri də münbit vergi mühitinin formalaşması vasitəsilə xarici investorların ölkəyə cəlb edilməsidır. İnvestisiya sahəsi təsərrüfat mexanizminin təkmilləşdirilməsi prosesində vacibəhəmiyyət kəsb etdiyindən investisiya siyasətinin formalaşmasına həmişə diqqət yetirılır. İnvestisiya qoyuluşlarının köməkliyi ilə iqtisadiyyatın quruluşunun təkmilləşdirilməsi üçün əhəmiyyətli keyfiyyət dəyişiklikləri həyata keçirilir, iqtisadiyyatın yüksək inkişafına nail olunur.

Bildiyimiz kimi, normal investisiya mühitinin formalaşdırılması dövlətin iqtisadi, eyni zamanda investisiya siyasətinin əsas vəzifələrindən biri kimi özünü göstərir. İnvestisiya vasitəsilə ictimai istehsalın planlı inkişafı təmin edilir, iqtisadiyyatın effektivliliyi və tarazlığı təmin olunur. Dövlət investisiya fəaliyyətinin tənzimlənməsində bir sıra müxtəlif iqtisadi mexanizmlərdən istifadə olunur.

Belə ki, tənzimləmədə əsasən vergitutma subyektlərinin və obyektlərinin, vergi dərəcələrinin və güzəştlərinin fərqləndirildiyi vergi sisteminin tətbiq olunmasınəzərdə tutulur. Bildiyimiz kimi, investisiya fəaliyyətinin dövlət tənzimlənməsi sistemində vergilər vacib rola malikdirlər. Buna görə də investisiya fəaliyyətinin stimullaşdırılmasının normativ-hüquqi bazasının formalaşdırılması xüsusiyyətlərinin araşdırılması və investisiya qoyuluşlarının öncül istiqamətlərinin analizihazırda olduqca aktual bir problemdir. Bildiyimiz kimi “İnvestisiya fəaliyyəti haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu Azərbaycan Respublikasının ərazisində investisiya fəaliyyətinin ümumi sosial, iqtisadi və hüquqi şərtlərini təyin edir. Qanun investisiyanın ölkə iqtisadiyyatına intensiv cəlb olunmasına, ondan ölkənin sosial-iqtisadi əsasının, habelə beynəlxalq iqtisadi əməkdaşlığın və inteqrasiyanın inkişafı üçün səmərəli istifadə edilməsinə yönəldilmişdir və mülkiyyət formasından asılı olmayaraq bütün investorların hüquqlarının bərabər müdafiəsinə təminat verir. “Xarici investisiyanın qorunması haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu Azərbaycan Respublikasının ərazisində xarici investisiya qoyuluşunun hüquqi və iqtisadi qaydalarını müəyyən edir. Qanun xalq təsərrüfatında xarici maddi və maliyyə ehtiyatlarının, qabaqcıl xarici texnikanın və texnologiyanın, idarəetmə təcrübəsinin cəlb olunmasına, bunlardan effektiv istifadə edilməsinə yönəlmişdir və xarici investorların hüquqlarının müdafiəsinə təminat verir.

Bildiyimiz kimi, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 may 2011-ci il tarixli Sərəncamı ilə təsdiq olunmuş “2011-2020-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında qiymətli kağızlar bazarının inkişafı” Dövlət Proqramında İnvestisiya şirkətlərinin fəaliyyətini tənzimləyən zəruri normativ hüquqi bazanın formalaşdırılması və onların fəaliyyətinin təşviqi məsələləri öz əksini tapmışdır. İnvestisiya şirkətlərinin fəaliyyətinin hüquqi bazası həmin Dövlət Proqramının 5.1-ci bəndinə müvafiq olaraq hazırlanan “Qiymətli kağızlar bazarı haqqında” Qanun layihəsində öz əksini tapmışdır. Azərbaycanın iqtisadiyyatına xarici investisiyaların axını ölkənin ixracat potensialının genişləndirilməsinə, istehsalın inkişafına, əmək ehtiyatlarından tam və səmərəli istifadə edilməsinə, sahibkarlıq sferasında müasir bazar münasibətlərinin genişlənməsinə, yeni texnologiyanın ölkəyə gətirilməsinə və bütövlükdə ölkənin iqtisadi infrastrukturunun yenidən qurulmasına səbəb olmuşdur. Ona görə də Azərbaycanda investisiya mühitinin öyrənilməsi və bu sahədə olan problemlərin üzə çıxarılması aktual problemlərdən biri hesab olunmuşdur. Hazırda ölkəmizdə həyata keçirilən vergi siyasəti nəticəsində yaradılmış əlverişli vergi mühiti son dövrlərdə xarici vergi ödəyicilərinin sayının əhəmiyyətli dərəcədə artmasına, xarici investorların iqtisadiyyata axınının xeyli güclənməsi ilə nəticələnmişdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, vergilər sahibkarlıq fəaliyyətinin maliyyə nəticələrinə təsir göstərən xarici amillər arasında xüsusi yerə malikdir. Vergi yükü və vergitutma mexanizmi investisiya layihələrinin həyata keçirilməsi, yeni məhsulların istehsalının təşkili və satışı üzrə idarəetmə qərarlarının qəbulu üçün səmərəlilik meyarları kimi də çıxış edir. 1995-2003-cü illərdə respublikada sahibkarlığın inkişafı üçün zəruri maliyyə təminatı yaradılmışdır. İnvestisiyaların təşviqi üçün respublikada daha münbit şərait yaratmaq, daxili və xarici sərmayəni həvəsləndirən effektiv metodlardan istifadə etmək, xarici kapital qoyuluşunun başlıca istiqamətini regionların, qeyri-neft sektorunun inkişafına yönəltmək, habelə maddiləşən işgüzar aktivliyi gücləndirmək üçün sistemli tədbirlər həyata keçirilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, ötən illər ərzində sahibkarlıq fəaliyyətini tənzimləyən prosedur və qaydalar xeyli liberallaşdırılmış, sahibkarlığa dövlət maliyyə yardımı mexanizmi işə salınmış, ölkədə ixrac rüsumları əksəriyyəti ləğv olunmuş, idxalda rüsumların 15%-lik maksimal həddi müəyyənləşdirilmiş, sahibkarların hüquqlarının müdafiəsinin işlək mexanizmləri yaradılmış və sahibkarlıq subyektlərinin dövlət qeydiyyatına alınması qaydaları sadələşdirilmişdir. Hazırda vergi münasibətlərinin tənzimlənməsi sahəsində vahid və təkmil qanunvericilik bazası formalaşmış, vergitutmanın sadələşdirilməsi, onun bazasının artırılması vergi yükünün azaldılması, vergi ödəyicilərinin hüquqlarının genişləndirilməsi istiqamətində vacib işlər həyata keçirilmişdir.

Hazırda dövlətin iqtisadi siyasəti də məhz sahibkarlığın inkişafını təmin etmək üçün yerli istehsal və sosial infrastrukturun yaradılmasına, güzəştli kreditlərin ayrılmasına, insan və təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə yolu ilə mövcud potensialın reallaşdırılmasına, yerli və xarici investorların ölkəyə, xüsusilə regionlara cəlb olunmasına və digər mühüm istiqamətlərə tərəf yönəlmişdir. Hazırda ölkədə aparılan vergi siyasəti vergi dərəcələrinin aşağı salınması və vergi güzəştlərinin azaldılması hesabına vergitutma bazasının genişləndirilməsinə, iqtisadiyyata investisiya qoyuluşunun stimullaşdırılmasına, hüquqi şəxslərə fərdi sahibkarlar arasında, rezident və qeyri-rezident vergi ödəyiciləri arasında vergi yükünün bərabərləşdirilməsinə, kiçik və orta sahibkarlıq, biznes fəaliyyəti üçün əlverişli şəraitin yaradılmasına və son nəticədə mövcud iqtisadi potensialın artırılmasına və əhalinin maddi rifahının artırılmasına yönəldilmişdir. Belə ki, vergi siyasətinin səmərəliliyi dövlətin onu hansı prinsiplər əsasında həyata keçirilməsindən xeyli dərəcədə asılıdır. Fikrimizcə, vergi siyasəti aşağıdakı prinsiplər nəzərə alınmaqla həyata keçirilməlidir:

- vergi siteminin normativ-hüquqi bazasının təkmilləşdirilməsi və vergi mədəniyyətinin artırılması;

- vergi ödəyicilərinin fəaliyyəti üçün daha da əlverişli şəraitin yaradılması və onların hüquqlarının maksimum müdafiə olunması;

- inkişaf etmiş dünya dıvlətlərinin vergi sisteminin özünü təsdiq etmiş təcrübəsindən milli və mənəvi dəyərlər nəzərə alınmaqla istifadə edilməsı.

Onu da vurğulamaq lazəmdər ki, vergi islahatının həyata keçirilməsi vergitutmanın mütərəqqi prinsiplərinə uyğun olmalı, ölkənin iqtisadi inkişafı, sahibkarların və bütövlükdə əhalinin sosial-iqtisadi maraqları nəzərə almalıdır. Vergi Məcəlləsinin 3.9-cu maddəsinə əsasən vergilər haqqında qanunvericilik elə tərzdə formalaşdırılmalıdır ki, hər kəs hansı vergiləri, hansı qaydada, nə vaxt və hansı məbləğdə ödəməli olduğunu dəqiq bilsin. Vergi Məcəlləsinin 3.10-cu maddə- sinə əsasən vergi sistemi sahibkarlıq və investisiya fəaliyyətini təşviq etməlidir. Hal-hazırki dövrə qədər sahibkarlıq fəaliyyətinin vergi tənzimlənməsi tam şəkildə tədqiq olunmamışdır.

Müasir şəraitdə bildiyimiz kimi, respublikamızın sosial-iqtisadi inkişafı dövlətin iqtisadi siyasətindən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Bununla əlaqədar olaraq deyə bilərik ki, müasir dövrdə istehsal və xidmət sahələrində sahibkarlığın stimullaşdırılması və səmərəliliyin artırılması əsas problem kimi qəbul edilir.

Qeyd etmək lazımdır ki, ölkəmizdə Vergi Məcəlləsinə uyğun olaraq xüsusi vergi rejimi tətbiq oluna bilər. Xüsusi vergi rejimi dedikdə, müəyyən dövr ərzində vergilərin hesablanması və ödənilməsinin xüsusi qaydası nəzərdə tutulur. Vergi Məcəlləsinin 2.2-ci maddəsinə əsasən Vergi Məcəlləsinin əsasında və ya onun icrası məqsədi ilə qəbul edilmiş normativ hüquqi aktlar Vergi Məcəlləsinin müddəalarına zidd olmamalıdır. Vergi Məcəlləsinin 2.3-cü maddəsinə əsasən vergi qanunvericiliyi aktları ilə digər sahə qanunvericilik aktları arasında Vergi Məcəlləsinin 2.7-ci maddəsində nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, vergitutma və vergi nəzarəti məsələləri üzrə ziddiyyət meydana çıxdıqda vergi qanunvericiliyinin aktları tətbiq olunur. Qeyd etmək lazımdır ki,Vergi Məcəlləsinin 2.7-ci maddəsinə əsasən Vergi Məcəlləsi qüvvəyə minənədək və ya o, qüvvəyə mindikdən sonra qanunla təsdiq olunmuş hasilatın pay bölgüsü haqqında, əsas boru kəməri haqqında və digər bu qəbildən olan sazişlərdə və ya qanunlarda, o cümlədən neft və qaz haqqında qanunda Vergi Məcəlləsində və vergilər haqqında digər normativ hüquqi aktlarda nəzərdə tutulmuş müddəalardan fərqli müddəalar müəyyən edildikdə, həmin sazişlərin və ya qanunların müddəaları tətbiq edilir. 19

Qetd etdiyimiz kimi,Vergi Məcəlləsinin 2.4-cü maddəsinə əsasən büdcə qanunvericiliyi aktlarına, hasilatın pay bölgüsü haqqında, əsas boru kəməri haqqında və digər bu qəbildən olan sazişlərə və ya qanunlara, ixrac məqsədli neft-qaz fəaliyyəti və xüsusi iqtisadi zonalar haqqında qanunlara və Məcəllədə qeyd olunmuş sair qanunvericilik aktlarına vergitutma və vergi nəzarəti məsələləri daxil edilmişdir. Xüsusi vergi rejimi anlayışının iqtisadi mahiyyətini öyrənmək və mütərəqqi formalarını tətbiq etmək üçün ona xas olan aşağıda sadalanan tipik xüsusiyyətlər nəzərə alınmalıdır.

-xüsusi rejimin tətbiqi adətən qanunlar ilə tənzimlənməlidir;

-xüsusi rejim bir qayda olaraq müəyyən dövr ərzində fəaliyyət göstərir, vergilərin və yığımların hesablanması və ödənilməsinin xüsusi qaydası ilə fərqlənir;

- ayrı-ayrı təsərrüfat subyektlərinə tətbiq edilən bu Xüsusi rejim ümumi vergi mexanizmlərindən fərqli xarakterə malikdir;

-xüsusi rejim ayrı-ayrı vergi ödəyicilərinin iqtisadi vəziyyətinə məqsədli təsir etmək imkanına malikdir;

-xüsusi rejimin tətbiqi zamanı məqsəd və mexanizmlər vahid vergi siyasətinin tələblərinə tabe olmalıdır;

- qanunvericilik vergitutmanın ümumi sistemini tam və ya qismən dəyişməyə imkan verən rejimin yeni növlərinin tətbiqini məhdudlaşdırmamalıdır;

-xüsusi rejimin müəyyən edilməsi və tətbiqi yeni vergi növlərinin tətbiqini nəzərdə tutmamalıdır.

Bildiyimiz kimi, hasilatın Pay Bölgüsü haqqında sazişlərin müddəalarına uyçün olaraq yaradılmış xüsusi vergi rejimi. 1994-cü ilin sentyabrın 24-də imzalanmış “Əsrin müqaviləsi”- Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda “Azəri”, “Çıraq” yataqlarının və “Günəşli” yatağının dərinliklərində yerləşən hissəsinin birgə işlənməsi və neft hasilatının pay bölgüsü haqqında Saziş”, əsas ixrac boru kəməri haqqında və digər bu qəbildən olan sazişlər çərçivəsində Azərbaycan Respublikasında fəaliyyət göstərən müəssisə və şirkətlər üçün xüsusi vergi rejimi tətbiq edilir və belə müəssisələr “Xüsusi vergi rejimli müəssisələr” hesab edilir.

Artıq Milli Məclis tərəfindən ratifikasiya olunaraq qanun qüvvəsini almış hər bir sazişdə müəyyən edilən dövr ərzində fəaliyyət göstərən xüsusi vergi rejimli müəssisələr tərəfindən vergilərin hesablanması və ödənilməsi prosedurları müəyyən edilir. Əlavə olaraq, sazişlərdən irəli gələn vergilərin tətbiq edilməsi və alınması mexanizmi Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin sərəncamı əsasında yaradılan İşçi Komissiya ilə podratçı tərəflər arasında imzalanan protokollarla (“Mənfəət vergisi haqqında”, “Əlavə dəyər vergisi haqqında”, “Xarici subpodratçıların vergiyə cəlb edilməsi haqqında”, “Əməkdaşlar və fiziki şəxslərin vergiyə cəlb edilməsi haqqında”, “İdxal və ixrac vergiləri haqqında”) tənzimlənir. Həmin sazişlər uzun müddətə- 25-30 il müddətinə bağlanılır və bu sazişlərdə nəzərdə tutulan müddəalar dəyişilməz olaraq qalır. Ölkənin Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə iri vergi ödəyicilərinin və xüsusi vergi rejimli müəssisələrin müəyyən edilməsinin meyarları təsdiq edilmişdir. Bu meyarlar iri vergi ödəyicilərinin və xüsusi vergi rejimli müəssisələrin mərkəzləşdirilmiş qaydada uçota alınmasını (Vergi Məcəlləsinin 33.7-ci maddəsi) təmin etmək məqsədilə qəbul edilmişdir. İxrac məqsədli neft-qaz fəaliyyətində xüsusi iqtisadi rejim. “İxrac məqsədli neft-qaz fəaliyyətinə xüsusi iqtisadi rejimin tətbiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu respublika hüdudlarından, o cümlədən Xəzər dənizinin Azərbaycan Respublikasına mənsub olan bölməsindən kənarda həyata keçirilən neft-qaz fəaliyyəti üçün xüsusi iqtisadi rejimin yaradılmasının və tətbiqinin əsaslarını müəyyən edir, bu sahədə dövlət, hüquqi və fiziki şəxslər arasında yaranan münasibətləri tənzimləyir. Podratçılar və subpodratçılar ixrac məqsədli neft-qaz fəaliyyəti ilə əlaqədar vergiləri “İxrac məqsədli neft-qaz fəaliyyətinə xüsusi iqtisadi rejimin tətbiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada və dərəcə ilə ödəyirlər. Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi ilə nəzərdə tutulmuş və bu qanunla əhatə edilməyən vergilər Vergi Məcəlləsi ilə nəzərdə tutulmuş qaydada tətbiq edilir. azad (xüsusi) iqtisadi zonalar. Azad iqtisadi zonalar mahiyyət etibarilə milli iqtisadi məkanın, ölkənin digər ərazilərində tətbiq edilməyən xüsusi güzəştlər və stimullar sisteminin istifadə edildiyi hissəsini bildirir. Hər bir dövlət və ya onun bu və ya digər regionu azad iqtisadi zona yaradarkən öz güzəşt yığımlarını müəyyənləşdirir.

Mövcud iqtisadi ədəbiyyatda bu kontekstdə dörd əsas güzəşt qrupları ayrılır: vergi güzəştləri, maliyyə güzəştləri, inzibati güzəştlər, xarici ticarət güzəştləri. “Xüsusi iqtisadi zonalar haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu (14 aprel 2009-cu il) qəbul edilmiş və bu qanun Azərbaycan Respublikasında xüsusi iqtisadi zonaların yaradılması və idarə edilməsi ilə bağlı hüquqi və iqtisadi münasibətləri tənzimləyir, həmin zonalarda sahibkarlıq fəaliyyətinin təşkili qaydalarını müəyyənləşdirir. Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə əsasən “Xüsusi iqtisadi zona - sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi üçün xüsusi hüquqi rejimin tətbiq edildiyi Azərbaycan Respublikasının ərazisinin məhdud hissəsidir”20. Qeyd olunduğu kimi bu zonalarda dünya ölkələrinin mütərəqqi təcrübəsinə uyğun müəyyən edilmiş güzəşt və imtiyazların ölkəmizdə tətbiqi milli iqtisadiyyatın inkişafı istiqamətində səmərəli nəticələr verə bilər . Bunula əlaqədar olaraq, “Xüsusi iqtisadi zonalar haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun milli-mənəvi dəyərlər nəzərə alınmaqla dünya təcrübəsinə uyğunlaşdırılması üçün əlavə və dəyişikliklər edilməklə daha da təkmilləşdirilməsi məqsədəuyğun olardı.

Hazırda dünyanın hər bir ölkəsində elə fəaliyyət növü mövcuddur ki, milli vergi qanunvericiliyində bu fəaliyyət üçün əlverişli vergitutma rejimi nəzərdə tutulur. Bəzi dövlətlər isə öz dövlət siyasətlərini həddən artıq yumşaq vergitutma rejimi müəyyənləşdirmək və ya çoxlu vergi güzəştləri təklif etməklə xarici şirkətləri öz vergi yurisdiksiyalarına cəlb etmək istiqamətində təşkil edirlər. Xarici şirkətlər öz kapitalını belə vergi sığınacaqlarına köçürür və orada maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətini həyata keçirirlər. Lakin, sənayenin inkişaf səviyyəsinin aşağı, təbii ehtiyatları az olan ölkələr xarici kapitalı özünə cəlb etmək üçün öz ərazilərində ya cüzi vergilər təyin edir, ya da ümumiyyətlə vergitutmadan imtina edirlər. Bu vəziyyətdə olan ölkələr öz iqtisadiyyatını xarici kapitala ofşor əməliyyatlarına xidmət üzərində qururlar. Bu ölkələrin əksəriyyəti adalarda yerləşdiyindən onlara ofşor ölkələr də deyirlər. Ofşor mexanizmlərin fəaliyyətinin əsas şərti ondan ibarətdir ki, həmin zonalarda qeydiyyatda olan, lakin orada heç bir təsərrüfat fəaliyyəti ilə məşğul olmayan və yerli təbii ehtiyatlardan istifadə etməyən müəssisələr vergiləri güzəştli dərəcələrlə ödəmək hüququ əldə edirlər.

Müasir şəraitdə də iqtisadi modernləşməyə xidmət edən islahatların uğurla davam etdirilməsi ölkəmizi bugünkü nailiyyətlərə gətirib çıxarıb. İnkişaf sürətinə görə əksər ölkələri qabaqlayan Azərbaycan iqtisadiyyatın ayrı-ayrı göstəriciləri üzrə də yüksək nailiyyətlər əldə edib. Belə ki, biznes mühitinin əlverişliliyi üzrə qiymətləndirməni özündə əks etdirən nüfuzlu “Doing Business 2015” hesabatına görə 185 ölkə arasında 67-ci yerdə qərarlaşmış Azərbaycan bir sıra göstəricilər üzrə yenə də dünyanın qabaqcıl ölkələri sırasındadır. Azərbaycan hesabatda biznes mühitin yaxşılaşdırılması sahəsində məqsədyönlü islahatlar həyata keçirən 15 ölkə sırasına daxil olaraq, bir çox ölkələri geridə qoyub. Azərbaycan, həmçinin “müəssisənin yaradılması” göstəricisi üzrə 18-ci, “əmlakın qeydiyyatı” üzrə 9-cu yerdə qərarlaşıb. Hesabatda “əmlakın qeydiyyatı” göstərici üzrə ölkəmiz ilk onluğa daxil edilib və bu sahədə Böyük Britaniya, Malayziya və Yeni Zelandiya kimi qabaqcıl dövlətlərlə yanaşı, dünyada ən yaxşı təcrübəyə malik ölkə kimi qeyd olunub. “İnvestorların maraqlarının qorunması” göstəricisi üzrə 25-ci pillədə olan Azərbaycan hesabatının dərc edildiyi tarixdən, bu göstərici üzrə öz mövqeyini köklü surətdə yaxşılaşdırıb və bu sahədə islahatlar aparan ölkə kimi ilk onluğa daxil olub. Belə ki, “Müqavilələrin icrasının təmin edilməsi” göstəricisi üzrə 25-ci yerdə qərarlaşan ölkəmiz kommersiya mübahisələrinə baxılma müddətinə görə Sinqapur, Yeni Zelandiya və Koreya ilə yanaşı, dünyada 7-ci iqtisadiyyat kimi qeyd edilmişdir. Həmçinin “Vergilərin ödənişi” göstəricisi üzrə Azərbaycan mövqeyini köklü surətdə yaxşılaşdıraraq, uğurlu islahatlar aparan ilk beş ölkə sırasına daxil edilib. Həmçinin Dünya İqtisadi Forumunun “The Global Competitiveness Report 2014-2015” hesabatında “Qlobal rəqabətqabiliyyətlilik indeksi” üzrə Azərbaycan əvvəlki mövqeyindən 8 pillə irəliləyərək dünyanın 144 ölkəsi arasında 45-cı yeri tutmuş və beləliklə, yenə də MDB məkanında öz liderliyini qoruyub saxlaya bilmişdir.

Nəticə etibarilə qeyd etmək olar ki, Azərbaycanda dövlətin yeritdiyi vergi siyasəti və bu siyasətin məqsədlərinə nail olunması istiqamətində həyata keçirilən vergi islahatları iqtisadiyyatın sürətli və hərtərəfli inkişafı üçün əlverişli mühit yaradılması işinə xidmət edir.

Hal-hazırda vergi siyasətində müəyyən edilən strategiya, ilk növbədə, qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsində öz əksini tapır. Bu baxımdan, ötən illər ərzində ölkədə həyata keçirilən iqtisadi siyasət, o cümlədən vergi siyasəti çərçivəsində qanunvericiliyin iqtisadi inkişaf səviyyəsinə, beynəlxalq normalara uyğunlaşdırılması sahəsində əhəmiyyətli işlər həyata keçirilmişdir. Vergi münasibətlərinin təkmilləşdirilməsi bütün dövlətlərin fəaliyyətlərinin ən vacib, eyni zamanda, mürəkkəb sahələrindən hesab edilir. Belə ki, sosial yönümlü bazar iqtisadiyyatı modelini qəbul etmiş bütün ölkələrdə vergi sistemi iqtisadiyyatın tənzimlənməsində, büdcə gəlirlərinin formalaşmasında, qiymət artımının məhdudlaşdırılmasında, inflyasiyanın qarşısının alınmasında dövlətin maraqlarının əsas daşıyıcısı kimi çıxış edir. Ölkəmizin Vergi Məcəlləsi respublikanın vergi sistemini, vergiqoymanın ümumi prinsiplərini, vergilərin ödənilməsi qaydasını və s. müəyyən edən normaları özündə əks etdirir. Qeyd edilən normalar vergi tənzimlənməsinin hüquqi bazasının bir hissəsini təşkil edir. Deməli, iqtisadiyyatın vergi tənzimlənməsinin normativ-hüquqi bazası formalaşdırılması baxımından mütəmadi olaraq daima daha da təkmilləşdirilməlidir. Bildiyimiz kimi ölkəmiz qlobal dünya böhranı illərində də öz dinamik inkişafının davam etdirmişdir. Həyata keçirilmiş qabaqlayacı tədbirlər, qanunvericilik bazasının möhkəmləndirilməsi, milli maraqların müdafıə olunması istiqamətində atılan uğurlu addımlar ölkə iqtisadiyyatının ahəngdar fəaliyyəti üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir.

Hazırda inkişafın mövcud modelinin uğurla reallaşması ölkədə azad bazar münasibətlərinə əsaslanan yeni iqtisadi sistemin formalaşmasını, iqtisadiyyatda keçid dövrünün sona çatmasını təmin etmiş, xalqın daha da firavan yaşaması üçün güclü əsaslar yaratmışdır.Son on ildə Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafında baş verən kəmiyyət, keyfiyyət dəyişiklikləri miqyası və nəticələrinə görə müstəqilliyimiz tarixində analoqu olmayan nailiyyətlər kimi qiymətləndirilə bilər. Belə ki, həmin dövrdə ölkənin inkişaf səviyyəsini xarakterizə edən bütün əsas göstəricilər əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmış, Azərbaycan regionda ən güclü iqtisadi potensiala malik olan bir ölkəyə çevrilmişdir.

Hazırda da ölkə hökuməti innovasiyalı iqtisadiyyatın qurulması istiqamətində mühüm addımlar atır. Həmin istiqamətdə yeni yaradılan strukturlar daha təkmil funksiyalara malik olacaq, ölkə iqtisadiyyatının sürət və proporsiyalarının optimallığının təmin edilməsi üçün zəruri olan iqtisadi metod və mexanizmlərdən səmərəli istifadə edilməsinə, iqtisadi strukturlar arasında əlaqələrin daha da təkmilləşdirilməsinə əhəmiyyətli dərəcədə müsbət təsir göstərəcəkdir. Belə ki, qloballaşan dünya iqtisadiyyatı, rəqabət mübarizəsinin kəskinləşdiyi şəraitdə ölkənin gələcəyə hədəflənmiş inkişaf strategiyasının hazırlanması daha dəqiq metodologiyaya, dərin elmi tədqiqatların nəticələrinə əsaslanmalıdır.

Bu gün etiraf  edilməlidir ki, qloballaşmanın üstünlükləri ilə yanaşı mənfi nəticələri də vardır. Dünyanın aparıcı alimlərinin professional mütəxəssislərinin fikrincə davamlı və keyfiyyətli inkişaf üçün təkcə makroiqtisadi sabitlik, az inflyasiya, minimal büdcə kəsiri kifayət deyil. İqtisadi inkişafda əsas məsələlərdən biri maliyyə sektoru ilə real sektor arasında tarazlığın təmin edilməsidir.

Ölkə hökuməti hazırda müstəqil, milli maraqların qorunmasına, iqtisadi müstəqilliyin təmin edilməsi, sosial həyatın yaxşılaşmasına xidmət edən sosial-iqtisadi siyasəti aparır. Belə ki, iqtisadi sahədə uğurlarımızı, iqtisadi təhlükəsizliyi şərtləndirən amillərdən biri də ondan ibarətdir ki, ölkənin maliyyə, pul-kredit sistemi əlaqəli şəkildə inkişaf edir. Dünya iqtisadiyyatında baş verən hadisələr də sübut edir ki, maliyyə, pul-kredit münasibətlərinin səmərəli dövlət tənzimlənməsi olmadan bir çox problemlərin həlli çox çətin olardı. Qlobal dünya iqtisadi böhranı tüğyan etdiyi illərdə bir çox ölkələrdə milli valyutanın məzənnəsi ciddi dəyişikliklərə məruz qalırdı ki, bu prosesdə də milyonlarla insanların həyat şəraiti pisləşdi. Hökumətin, Mərkəzi Bankın inflyasiyanın idarə edilməsi ilə bağlı səmərəli, iqtisadi üsulları, metodları vardır ki, bu da özünü ilk növbədə əhalinin gəlirləri və istehlak qiymətlərinin dinamikasında göstərir. Təbii ki, sürətli inkişaf olan yerdə inflyasiyasız keçinmək çətindir, eyni zamanda inkişaf inflyasiyasının optimal səviyyədə saxlanılması obyektiv zərurətdir.

Son illərdə ölkənin iqtisadi potensialının güclənməsində dövlət büdcəsinin rolu əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlmiş, onun qarşıya qoyulan cari və strateji vəzifələrinin yerinə yetirilməsində iştirak imkanları əhəmiyyətli dərəcədə artmişdir. Belə ki, ölkə hökuməti, onun müvafiq strukturları haqlı olaraq ölkənin ali iqtisadi maliyyə sənədi hesab edilən Dövlət büdcəsi layihəsini hazırlayarkən dünyada hələ də davam edən maliyyə-iqtisadi böhranının ehtimal olunan təsirləri obyektiv qiymətləndirməklə yanaşı, ölkəmizin davamlı inkişafının maliyyə təminatının daha da yaxşılaşdırılması üçün əlavə tədbirlər nəzərdə tutulur. 

Nəticə olaraq qeyd etmək istəyirəm ki, müasir dövrdə inkişaf etmiş dünya ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda biznes mühitinin səmərəliliyinin və şəffaflığının artırılmasında maliyyə nəzarətinin yeni keyfiyyət tələbləri nəzərə alınmaqla, təşkili milli, qlobal inkişaf problemlərinin həlli prizmasından baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanda  maliyyə idarəetmə mexanizmlərinin təşkilinin beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması, kadr potensialının yeni iqtisadi sistemin tələblərinə uyğun inkişaf etdirilməsimühüm məsələlərdəndir.


Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


ikdil-tyarbijya-edilmyak.html

ikenche-kitap---bu.html

ikesyetme---yorite-saglyk.html

ikhwal-berpuasa-yang.html

iki-kisi-tarafindan.html