©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.

III FƏSİL  QLOBALLAŞMA DÖVRÜNDƏ DİNLƏRARASI VƏ - Sakit hüseynov azərbaycanda diNİ tolerantliq məDƏNİYYƏTİ: tarix...


III FƏSİL 


QLOBALLAŞMA DÖVRÜNDƏ DİNLƏRARASI VƏ 


MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI DİALOQ DAVAMLI 


İNKİŞAFIN ƏSASIDIR.


3.1.Qloballaşma və Azərbaycan


Azərbaycan qloballaşmanın inkişafına müsbət mə-


nada öz töhfəsini verir. Mənim ölkəm dünya miqya-


sında geostrateji əhəmiyyətə malik öz coğra i mövqe-


yindən, ehtiyatlarından və potensialından istifadə 


edərək Şərq ilə Qərb arasında zəngin tarixi keçmiş-


dən başlanan və gələcəyə istiqamətlənən körpü rolu-


nu səmərəli surətdə həyata keçirir. 


Heydər Əliyev


Son vaxtlar qloballaşma haqqında xeyli əsərlər yazılmış 
və onun müxtəlif istiqamətləri elmi araşdırmaların tədqiqat 
obyektinə çevrilmişdir.
Məlumdur  ki,  XX  əsrdə  bəşəriyyətin  elmi-texniki,  so-
sial-iqtisadi,  ictimai-siyasi,  incəsənət  və  mədəniyyət  sahə-
sində əldə etdiyi uğurlar, onun bütün tarix boyu əldə etdiyi 
nailiy yətlərdən qat-qat yüksək olmuşdur.
Qloballaşma termini də XX əsrin 80-ci illərində meyda-
na  gəlmişdir.  Qloballaşma  termininin  yaranması  Amerika 
alimi  T.Levitin  adıyla  bağlıdır.  Lakin  bu  terminin  elmi  döv-
riyyəyə  çıxarılmasında  Amerika  sosioloqu  R.Robertsonun 
mühüm rolu olmuşdur. Bundan başqa, alimlərdən A.Kinq, A.
Toynbi, B.Şnayder, S.Xattinqton, A.Peççei, M.Uoters, C.Soros, 
K.Omaye, M.S.Makluen, A.N.Bueva, Y.V.Yakovets və başqaları 
tərə indən qloballaşmanın mahiyyəti, onun istiqamətləri və 
perspektivləri haqda bir çox araşdırmalar aparılmışdır.
Respublikamızda  isə  qloballaşmanın  fəlsə i  tədqiqi, 

76
əsasən, AMEA-nın Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutun-
da həyata keçirilməkdədir.
Terminoloji  cəhətdən  qloballaşmanın  hər i  mənası-
na  gəldikdə  “qlobal”,  “hər  şeyi  əhatə  edən”,  “ümumdünya”, 
“ümumi  planetar”  hadisə  mənasını  bildirir.  Sosial-fəlsə i 
planda  qloballaşmanın  mahiyyətini  şərh  edərkən  prosesin 
sosiallığını və dünyəviliyini başa düşmək lazımdır.
Qloballaşmada iqtisadi və maliyyə cəhətdən də inteqra-
siya prosesi baş verir. Bu prosesdə pul vahidi kimi ABŞ dolları 
əsas tədiyyə vasitəsinə çevrilmişdir. Bəzən bu baxımdan bir 
çox tədqiqatçılar qloballaşmanı amerikanlaşma kimi təqdim 
edirlər. Digər tərəfdən bəzi tədqiqatçılar isə ABŞ-ın dünya-
da gedən hərbi-siyasi (Əfqanıstan, İraq və s.), sosial-iqtisadi 
və  mədəni  proseslərə  müdaxiləsini  əsas  götürərək  qlobal-
laşmanı  amerikanlaşma  kimi  izah  edirlər.  Məsələn,  məş-
hur  Amerika  politoloqu  N.Kissincer  12  sentyabr  1999-cu 
ildə İrlandiyanın “Trinti Kollec”də söylədiyi mühazirəsində 
demişdir: “Əsas məsələ budur ki, hamının qloballaşma ad-
landırdığı proses əslində ABŞ-ın bütün sahələrdə hökmran 
rolunun  genişləndirilməsinin  sadəcə  başqa  cür  adlandırıl-
masıdır.”(66,s.12-13)
Qloballaşma  –  beynəlxalq  səviyyədə  inteqrasiya  prose-
sinin ən yüksək mərhələsi olub dünya ölkələrinin mədəniy-
yət,  iqtisadiyyat  və  institusional  yaxınlaşmasıdır.  İqtisadi 
baxımdan  qloballaşma  ümumdünya  investisiya  və  inteqra-
siya mühitinin yaradılmasıdır. Siyasi kontekstdə isə qlobal-
laşma müasir beynəlxalq geosiyasi mərkəzlər arasında siyasi 
mübarizə və siyasi rəqabətə əsaslı təsir göstərən amillərdir. 
Bəzi tədqiqatçılar qloballaşmanı bəşəriyyətin mövcudluğu-
na əsaslı şəkildə təhlükə yaradan proses kimi şərh edirlər. 
Bu  ikirlər hazırda qloballaşmaya qarşı çıxan antiqlobalistlər 
hərəkatının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.
Sosial-fəlsə i  anlamda  qloballaşmanı  ümumbəşəri  miq-
yasda tərəqqi prosesinin tərkib hissəsi kimi dəyərləndirmək 

77
olar.  BMT-nin  təşəbbüsü  ilə  2000-ci  ilin  sentyabr  ayında 
Amerikanın Nyu-York şəhərində keçirilən 

“Minilliyin Foru-


mu”nda iştirak edən Ümummilli liderimiz H.Əliyev qlo-


ballaşma prosesinin mahiyyətindən bəhs edərək demiş-


dir: “Dünyanın inkişafının indiki mərhələsinin başlıca 


meyli qloballaşmadır. Bu mürəkkəb və heç də birmənalı 


olmayan prosesin perspektivləri bizim hamımızı dü-


şündürür. Qloballaşma dövlətlərin davamlı inkişafının, 


bütövlüyünün və idarəetmə sistemlərinin stabilliyinin 


təmin olunmasına, iqtisadi münasibətlərdə ayrı-seçkili-


yin aradan qaldırılmasına, xalqların rifah halının yük-


səlməsinə kömək etməlidir.”

(67,s.3-4)
Əksər  alimlər  qloballaşma  prosesini  informasiya-kom-
munikasiya vasitələrinin inkişafı nəticəsində baş verən təza-
hür kimi qiymətləndirir. Belə ki, informasiya inqilabı qlobal-
laşma  prosesinin  genişlənməsinə  öz  təsirini  göstərmişdir. 
Digər tərəfdən qloballaşma informasiya sahəsində baş verən 
proseslərə yeni tələbat yaratmışdır. 
İnformasiya  inqilabının  qloballaşma  prosesinə  təsiri 
məsələlərini araşdırmaq üçün Amerikanın Harvard univer-
sitetinin  professoru  S.Xattinqtonun  “Sivilizasiyaların  mü-
barizəsi” təliminə diqqət yetirmək lazımdır. S.Xattinqtonun 
ikrinə görə, qloballaşma prosesi sürətləndikcə millət-dövlət 
anlayışı getdikcə aradan qalxır, ayrı-ayrı ölkələrin mədəniy-
yətində oxşar cəhətlər və eyniliklər yaranır. Lakin ayrı-ayrı 
sivilizasiyaların mədəniyyətinin üst qatında olan fərqlər si-
linsə də, alt laylarda olan etnik fərqlər arasında münasibət-
lər kəskinləşir və müxtəlif mədəni mərkəzlər arasında qar-
şıdurma  artır.  S.Xattinqtona  görə,  bu  prosesdə  informasiya 
mühitinin genişlənməsi əsas rol oynayır.
 
(68,s.300)
Müasir  informasiya  texnologiyaları  müxtəlif  ölkələr-
də  baş  verən  prosesləri  bir-biri  ilə  yaxınlaşdırmış,  onların 
paralel  şəkildə  rabitəsi  təmin  edilmişdir.  İnformasiya  tex-
nologiyalarının  tətbiqi  nəticəsində  cəmiyyətin  intellektu-

78
allaşmasının sürətlənməsi vacib sosial amil kimi çıxış edir. 
İnformasiya texnologiyalarının inkişafı hər hansı bir ölkədə 
mənəviyyata xüsusi təsir edir. 
Müşahidələr göstərir ki, qloballaşma prosesinin güclən-
məsi əvvəllər dünyanın ayrı-ayrı ölkələrində əsas aparıcı rol 
oynayan milli və dini dəyərlərin əhəmiyyətinin qismən itiril-
məsinə səbəb olur. Qloballaşma prosesində hər hansı cəmiy-
yətdə  milli  dil  və  etnik  sosial  əlaqələrin  dağılması  onların 
əvəzinə beynəlxalq ünsiyyət vasitəsi olan ingilis dilinin əhə-
miyyətinin artması müşahidə edilir. Eyni zamanda, bu pro-
ses  milli  və  dini  dəyərlərin  tədricən  azalmasına  və  kütləvi 
mədəniyyətin formalaşmasına müəyyən dərəcədə öz təsirini 
göstərməkdədir.
Rus alimi A.N.Buyevanın  ikrinə görə, qloballaşma pro-
sesində  informasiya  texnologiyaları  ictimai-siyasi  sistemin 
inkişafında  katalizator  rolunu  oynayaraq  müxtəlif  sosial 
proseslərə təkan verir.
 
(69,s.15) Belə ki, qlobal kompüter şə-
bəkələri müxtəlif bölgələrdə yaşayan insanlara lazımi məlu-
matları qısa müddətdə əldə etmək imkanı yaradır. 
İnkişaf  etmiş  ölkələrdə  informasiya  texnologiyaları 
əhaliyə dövlət orqanları tərə indən bəzi xidmətlərin göstə-
rilməsinə (əmək haqqı və təqaüdlərin bankomatlardan gö-
türülməsi və s.) şərait yaradır. İnformasiya texnologiyaları-
nın inkişafı vətəndaşlarla dövlət orqanları arasında effektiv 
münasibətlərin yaranmasına şərait yaradır və bu da öz növ-
bəsində  inzibati  idarəetmə  mexanizminin  şəffa lığını  və 
səmərəliliyini artırır.
Qloballaşma  çoxsaylı  informasiya  resursları  yaradır  ki, 
bu da kütləvi informasiya vasitələrinin (KİV) genişlənməsinə 
təsir edir. KİV-in genişlənməsi öz növbəsində dünyanın hər 
hansı bir güşəsində baş verən hadisələr haqqında insanları 
məlumatlandırır,  onların  dünyagörüşü  səviyyəsinin  artma-
sına təsir edir. KİV-in genişlənməsi nəticəsində insanlar öz 
həyatının bütün cəhətlərini əhatə edə bilən güclü informa-

79
siya məkanında yaşamaq imkanı əldə edirlər. Beləliklə, KİV 
insanın  informasiya  ehtiyaclarının  həyata  keçirilməsi  üçün 
xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və qloballaşma prosesinin geniş-
lənməsinə xidmət edir.
İnformasiya  texnologiyaları  cəmiyyətin  sosial-iqtisadi 
münasibətlərinə də müəyyən təsir göstərir. Məsələn, istehsal 
prosesində məhsuldarlığın artırılması, istehsal olunan məh-
sulların  reklam  olunması,  işçilərin  bacarıqlarının  artması, 
yeni ixtisasların meydana gəlməsi, ətraf mühitin müha izəsi 
və digər bu kimi sosial-iqtisadi məsələlərin həll edilməsi in-
formasiya texnologiyalarının qloballaşma prosesinə təsirini 
göstərən amillərdəndir.
Sosial-iqtisadi cəhətdən getdikcə inkişaf edən müstəqil 
respublikamız da dünyada gedən qloballaşma prosesindən 
kənarda qalmamışdır.
Dünyəvi dövlət quruculuğunu həyata keçirən Azərbayca-
nın beynəlxalq nüfuzu getdikcə artır və geostrateji əhəmiy-
yəti yüksəlir. Hazırda dünyada gedən qloballaşma prosesin-
də fəal iştirak edən respublikamızın Şərq və Qərb arasındakı 
münasibətlərin inkişafında da rolu yüksəlir. Son illərdə res-
publikamızın  beynəlxalq  enerji  layihələrinin  reallaşmasın-
dakı iştirakı buna sübutdur. Bu baxımdan ümummilli lideri-
miz H.Əliyev Minilliyin Zirvə görüşündəki (Nyu-York, 2000) 
öz  çıxışında  qloballaşma  prosesində  Azərbaycanın  geost-
rateji əhəmiyyətindən bəhs edərək demişdir: 

“Azərbaycan 


qloballaşmanın inkişafına müsbət mənada öz töhfəsini 


verir. Mənim ölkəm dünya miqyasında geostrateji əhə-


miyyətə malik öz coğra i mövqeyindən, ehtiyatlarından 


və potensialından istifadə edərək Şərq ilə Qərb arasında 


zəngin tarixi keçmişdən başlanan və gələcəyə istiqamət-


lənən körpü rolunu səmərəli surətdə həyata keçirir. Biz 


Böyük İpək yolunun bərpası, Avropa-Qafqaz-Asiya nəq-


liyyat dəhlizinin yaradılması  və  Xəzər hövzəsinin kar-


bohidrogen ehtiyatlarının hasilatı və dünya bazarlarına 



80

nəqli üçün çox böyük səylər göstəririk.”

(70,s.4)
Qeyd etmək lazımdır ki, XX əsrin sonlarından başlayaraq 
ictimai şüurda ən geniş yayılmış anlayışlardan biri qloballaş-
madır. İnformasiya texnologiyalarına əsaslanan qloballaşma 
prosesi artıq dünyada sosial, iqtisadi, siyasi, ekoloji, mədəni 
və s. sahələri əhatə etməklə reallığa çevrilmişdir.
Qloballaşma  –  hər  şeydən  əvvəl  yer  kürəsində  bütün 
ictimai  fəaliyyətin  beynəlmiləlləşməsi  ilə  əlaqədardır.  Qlo-
ballaşma  prosesini  reallaşdıran  beynəlmiləlləşmə  onu  ifa-
də  edir  ki,  müasir  dövrdə  bütün  bəşəriyyət  siyasi-iqtisadi, 
sosial-mədəni,  ekoloji  və  s.  əlaqə  və  münasibətlərin  vahid 
sisteminə daxil olur. Hazırki şəraitdə bu münasibətlərin ge-
nişlənməsi  informasiya  texnologiyalarının  sürətli  inkişafı 
nəticəsində qloballaşma meylini gücləndirmiş və insanlarda 
qlobal təfəkkürün formalaşmasına zəmin yaratmışdır. 
Müasir  qloballaşma  prosesi  elmi  biliklər  sistemində 
insan  probleminin,  o  cümlədən  davamlı  insan  inkişafının 
öyrənilməsinə  yeni  yanaşmanın  üzə  çıxarılmasına  səbəb 
olmuşdur.  Qloballaşma  prosesində  sosial-iqtisadi,  siyasi  və 
hüquqi-mənəvi  dəyişikliklərin  araşdırılması  və  bütövlükdə 
sivilizasiyanın davamlı inkişafa keçməsinin tədqiq edilməsi 
xüsusi aktuallıq kəsb edir. 
Öz geosiyasi əhəmiyyətinə görə, Şərq və Qərb arasında-
kı münasibətlərin inkişafında mühüm rol oynayan Azərbay-
can Respublikası qloballaşma prosesindədə fəal iştirak edir. 
Respublikamızda uğurla həyata keçirilən neft strategiyası və 
ölkəmizin  beynəlxalq  enerji  layihələrinin  reallaşmasındakı 
fəal iştirakı yuxarıda dediklərimizə sübutdur. 
Dövlət idarəçiliyində varislik prinsipinə əməl edən pre-
zident  İ.Əliyev  ulu  öndər  H.Əliyevin  daxili  və  xarici  siyasət 
kursunu ləyaqətlə davam etdirməkdədir. Belə ki, Azərbayca-
nın beynəlxalq layihələrdə iştirak etməsi, irimiqyaslı enerji 
layihələrində  aparıcı  rol  oynaması  respublikamızın  qlobal-
laşma prosesində fəal iştirakını göstərən faktdır. 

81
Məsələn,  2009-cu  il  yanvarın  26-27-də  Macarıstanın 
paytaxtı  Budapeşt  şəhərində  NABUKKO  layihəsinə  dair 
Sammittdəki çıxışında prezident İ.Əliyev Azərbaycanın qlo-
ballaşmada fəal iştirakını vurğulayaraq bu haqda demişdir: 

“Azərbaycan regionun və Avropanın enerji təhlükəsizli-


yində öz rolunu oynayır. Son illər ərzində başladığımız 


və  uğurla həyata keçirdiyimiz layihələr regionda artıq 


yeni vəziyyət yaradıbdır. Dünyada ilk dəfə olaraq, Xəzə-


rin enerji siyasəti ölkəmiz, xalqımız, qonşularımız və 


bütöv region üçün artıq böyük fayda verir.”

(71)
Qloballaşma prosesində fəal iştirak edən və bu prosesə 
öz  töhfəsini  verən  Azərbaycan  qlobal  enerji  layihələrinin 
səmərəli əməkdaşlığa xidmət etməsinin tərəfdarıdır. Dünya 
ölkələri ilə səmərəli əməkdaşlığa və bərabər tərəfdaşlığa üs-
tünlük verən Azərbaycan Respublikası bu  ikrini beynəlxalq 
toplantılarda dəfələrlə bəyan etmişdir. NABUKKO layihəsinə 
dair Sammitdə öz çıxışının sonunda prezident İlham Əliyev 
bu haqda demişdir: 

“NABUKKO-dakı iştirakımıza gəldik-


də, əlbəttə ki, əməkdaşlığımızın əlavə aspektlərini gör-


mək istərdik. Biz maliyyə dəstəyinə ehtiyac duymuruq 


və özümüzü təmin edən ölkəyik. Bizə  sıx inteqrasiya, 


Avropa İttifaqı ilə daha çox proqramlar, birgə səylər nə-


ticəsində həll olunan məsələlər və səmərəli tərəfdaşlıq 


lazımdır. Bütün bunlar üçün yaxşı əsaslar var. Əminəm 


ki, enerji layihələri bu tərəfdaşlığı gücləndirəcəkdir. Bi-


zim enerji siyasətimiz və fəlsəfəmiz ondan ibarətdir ki, 


enerji məsələləri xalqları ayırmalı deyil, birləşdirməli-


dir.”

(72)
Qloballaşmanı  təkcə,  siyasi  və  sosial-iqtisadi  proseslə 
xarakterizə etmək düzgün deyil. Tədqiqatçılar Qloballaşma-
nın cəmiyyətin bütün sahələrini, o cümlədən mədəniyyətin 
sahəsini  də  əhatə  etdiyini  göstərirlər.  Məsələn,  akademik 
R.Mehdiyevin  haqlı  olaraq  qeyd  etdiyi  kimi:  “Qloballaşma 
heç də təkcə, iqtisadi fenomen, fərdin həyat şəraitini yaxşı-

82
laşdırmaq və informasiyadan istifadənin və onun ötürülmə-
sinin  yeni  yollarını  yaratmaq  demək  deyildir.  Qloballaşma 
cəmiyyət  həyatının  bütün  sahələrini,  o  cümlədən  sosial-si-
yasi aspektini əhatə edən çoxsəpkili prosesdir. O, milli sosi-
al-iqtisadi qurumları vahid dünya iqtisadi və ictimai sistemi 
ilə qarşılıqlı sürətdə bağlayan ümumdünya hadisəsidir.”(73)
Qloballaşma dövründə mədəni müxtəli liyin – multikul-
turalizmin  qorunub  saxlanılmasının  vacibliyini  göstərmək 
üçün qeyd etmək lazımdır ki, bəşəriyyətin fundamental mə-
dəni sərvəti onun müxtəli liyindədir. Fərqli mədəniyyətlərin 
mövcudluğunun  qorunması,  mədəni  müxtəli liyin  zənginli-
yini dərk etmək, qarşılıqlı inam və anlaşma şəraitində mə-
dəni əməkdaşlığa hörmətlə yanaşma, qloballaşma dövründə 
mədəniyyətlər və dinlərarası dialoqun davam etdirilməsinə 
zəmin yaradır. Mədəni müxtəli liyin tanınması ilə bağlı BMT 
Konvensiyasına qoşulan Azərbaycan Respublikası mədəniy-
yətlərarası  dialoqun  zəruriliyini  dərk  edərək  Şərq  və  Qərb 
ölkələri arasında mədəni əməkdaşlığın genişləndirilməsinə 
rəvac verməkdədir.
Azərbaycan  Respublikasının  Prezidenti  İlham  Əliyev 
müasir  qloballaşma  dövründə  milli-mənəvi  dəyərlərin  qo-
runması  məsələsinə  də  ciddi  diqqət  yetirilməsini  irəli  sü-
rürdü. Dünyəvi dövlət olan Azərbaycanın beynəlxalq aləmə 
inteqrasiyasının mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini qeyd edən 
prezident qloballaşma prosesində milli və dini dəyərlərimi-
zin  yad  təsirlərdən  qorunmasının  da  indiki  şəraitdə  vacib 
məsələ  olduğunu  önə  çəkərək  bu  haqda  demişdir:  

“Azər-


baycan müasir, müasirləşən, dünya birliyinə sürətlə qo-


vuşan ölkədir. Baxmayaraq ki, bizim dini, milli ənənələ-


rimiz çox güclüdür. Azərbaycan dünyəvi dövlətdir. Təbii 


ki, qloballaşma prosesləri bizdən də yan keçə bilməz. 


Sadəcə olaraq, mən hesab edirəm, biz elə etməliyik ki, 


qloballaşma adı altında öz milli dəyərlərimizi unutma-


yaq. Biz milli dəyərlərimizə sadiq olmalıyıq. Hər bir 



83

ölkə, hər bir xalq üçün onun milli dəyərləri hər şeydən 


üstün olmalıdır.”

(74,s.22-23)
Buradan  göründüyü  kimi,  dünyada  gedən  qloballaşma 
prosesinin mahiyyətini dərindən dərk edən prezident İlham 
Əliyev  bu  prosesdə  qarşılaşdığımız  inkişafa  aparan  bəşəri 
dəyərlərdən faydalanmağı, lakin bununla yanaşı, milli-mənə-
vi və dini dəyərlərimizi qorumağı, milli mentalitetimizə xas 
olmayan dəyərləri qəbul etməməyi, xalqımızın milli dəyərlə-
rinə sadiq olmağı vurğulayır. Qeyd edək ki, terminaloji cəhət-
dən qloballaşmaya özünəməxsus yanaşma irəli sürən dövlət 
başçısının aşağıdakı  ikri həm nəzəri, həm də praktiki cəhət-
dən xüsusi maraq doğurur. İ.Əliyev qloballaşmaya Azərbay-
candan baxışı aşağıdakı kimi şərh etmişdir: 

“Biz qloballaş-


ma deyəndə Azərbaycanda beynəlxalq əməkdaşlığı, xoş 


münasibətləri, dostluğu nəzərdə tuturuq. Qloballaşma 


adı altında xalqlara zidd olan, milli mentalitetə xas ol-


mayan dəyərlər aşılanmamalıdır. Hər halda biz buna ha-


zır olmalıyıq ki, milli mənliyimizi qoruyaq.”(

75,s.22-23)

3.2.Davamlı inkişafa keçidin sosial-humanitar 


aspektləri


Dünyanın inkişafının indiki mərhələsinin başlıca 


meyli qloballaşmadır. Bu mürəkkəb və heç də birmə-


nalı olmayan prosesin perspektivləri bizim hamımı-


zı düşündürür. Qloballaşma dövlətlərin davamlı in-


kişafının, bütövlüyünün və idarəetmə sistemlərinin 


stabilliyinin təmin olunmasına, iqtisadi münasibət-


lərdə ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılmasına, xalqla-


rın rifah halının yüksəlməsinə kömək etməlidir

.

Heydər Əliyev


1992-ci  il  13-14  iyun  tarixində  Braziliyanın  Rio-de-Ja-
neyro  (RİO)  şəhərində  keçirilən  BMT-nin  «Ətraf  mühit  və 

84
inkişaf» adlı beynəlxalq konfransında Davamlı inkişaf kon-
sepsiyası qəbul edilmişdir. Bu konfransın qlobal əhəmiyyəti 
ondan ibarətdir ki, bəşəriyyətin mövcudluğu və gələcək in-
kişafının ətraf mühitin imkanlarından asılı olduğu tarixdə ilk 
dəfə olaraq dünya ölkələrinin hökumət və dövlət rəhbərləri 
səviyyəsində rəsmi olaraq etiraf edilmişdir.
BMT-nin  RİO  konfransının  yekun  sənədlərində  göstə-
rilmişdir  ki,  «Hökumətlər  müva iq  beynəlxalq  təşkilatlarla 
əməkdaşlıq şəraitində Davamlı inkişafın milli strategiyasını 
qəbul etməlidirlər.» Rio-de-Janeyroda irəli sürülən bu çağı-
rış artıq BMT tərə indən dünya ölkələri üçün sosial-iqtisadi 
və ekoloji proqram kimi təklif olunmuşdur. BMT-nin RİO-92 
konfransında qəbul edilmiş və davamlı inkişaf üzrə öz milli 
strategiyalarını hazırlamaq üçün dünya ölkələrinə tövsiyyə 
edilmiş  ən  mühüm  sənəd  –  «XXI  əsrin  gündəliyi»  (Aqenda 
21) adlanan sənəddir. Bu sənəd XXI əsr üçün dünya ölkələri-
nin iqtisadi, sosial və ekoloji aspektlərini əhatə edən və hər 
bir ölkədə milli səviyyədə davamlı inkişaf konsepsiyasını ha-
zırlamaq üçün ümumi fəaliyyət proqramıdır. (76,s. 25-26)
Davamlı inkişaf konsepsiyasının məntiqi mahiyyəti Pla-
netin  təbii  ehtiyatlarından  səmərəli  və  qənaətlə  istifadə, 
təbii mühitin qorunub saxlanılması, indiki və gələcək nəsil-
lərin həyat key iyyətinin yaxşılaşdırılması şərtilə insanların 
tələbatının ağıllı şəkildə ödənilməsi, xalqlar arasında sülh və 
əmin-amanlığın  qorunub  saxlanılmasına  yönəlmiş  iqtisadi, 
sosial, ekoloji və mədəni inkişafı nəzərdə tutur.
  Son illərdə nəşr olunmuş elmi ədəbiyyatı araşdıraraq 
belə  qənaətə  gəlmək  olar  ki,  bəşəriyyətin  yaşayışı,  əsasən, 
özündə milli mədəniyyəti və ümumbəşəri dəyərləri birləş-
dirən  vahid  ekoloji  mədəniyyətin  yaradılmasından  asılıdır. 
Belə  vahid  əsasa  söykənən  çoxnövlü  mədəniyyət  davamlı 
inkişafın ekohumanist dəyərlərinə xidmət edir. Davamlı in-
kişafa keçid prosesində qlobal ekoloji təhlükəsizliyin təmin 

85
olunması yeni mədəni sintezin vacib şərtidir. Vahid ekoloji 
mədəniyyətin  yaradılması  insanı  və  təbiəti  birləşdirməyə, 
daha dərin təfəkkürə əsaslanan yeni üsullar yaradılmasına 
imkan verir.
Vahid  ekoloji  mədəniyyətin  meyarı  ekoloji  etikanın 
dəyərləri  ilə  şərtlənir.  Ekoloji  etika  insanın  insana,  cəmiy-
yətə olan münasibətləri ilə yanaşı insanın bütövlükdə təbiətə 
olan  münasibətlərinin  məcmusunu  da  özündə  ehtiva  edir. 
Ekoloji etikanın mühüm prinsiplərindən biri təbii sərvətlə-
ri,  ətraf  mühit  dəyərlərini,  bütövlükdə  təbii  şəraiti  gələcək 
nəsillər üçün qoruyub saxlamaqdan ibarətdir. Bu baxımdan 
ekoloji etikanın prinsipləri davamlı inkişafın bəzi prinsipləri 
ilə üst-üstə düşür. Məsələn, davamlı inkişafın prinsiplərinə 
uyğun gələn ekoloji etikanın aşağıdakı tələblərini buna misal 
göstərmək olar:
– Gələcək nəsillərin mövcudluq imkanlarının məhv edil-
məsinə yönəlmiş hərəkətlərdən imtina edilməsi;
– Ətraf mühit haqqında qərar qəbulunda gələcək nəsillər 
qarşısındakı məsuliyyət hissinin prioritet təşkil etməsi;
–  İndiki  nəsillərin  mənafeyi  naminə  gələcək  nəsillərin 
mənafeyinin qurban verilməsinin yolverilməz olması və s.
  Buradan  göründüyü  kimi,  davamlı  inkişaf  konsepsiya-
sının  mahiyyətinin  əks  olunduğu  RİO  bəyənnaməsinin  – 
«İnkişaf  hüququ  elə  həyata  keçirilməlidir  ki,  ətraf  mühitin 
saxlanılması və inkişafı indiki və gələcək nəslin tələbatının 
ödənilməsini də nəzərdə tutmalıdır» – adlanan 3-cü prinsipi 
ekoloji etikanın əsas tələbləri ilə üst-üstə düşür.
Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  hər  hansı  bir  cəmiyyətdə  da-
vamlı inkişafa keçilməsində yeni şüurun formalaşması zəru-
ri şərtlərdən biridir. Ətraf mühitə münasibətdə yeni şüurun 
formalaşması məqsədyönlü mədəni transformasiyanın əsa-
sını  təşkil  edə  bilər.  İnsanın  hər  hansı  bir  fəaliyyəti  müəy-
yən əqidə, bilik və təcrübə əsasında şüurlu olaraq formalaş-

86
dırılır.  Fərdi  şüurun  və  ekoloji  mədəniyyətin  formalaşması 
həmin fərdin davranışında, tələbatında dəyişiklik edir. Eyni 
zamanda  cəmiyyətin  ekoloji  şüurunun  və  mədəniyyətinin 
formalaşması ictimai tələbatların, davranışların, onun forma 
və səviyyələrinin ictimai şüurda dərk edilməsindən asılıdır. 
Qlobal ekoloji problemlərin təsiri daha çox hiss olunduq-
ca (hazırda dünyanın müxtəlif bölgələrində baş verən təbii 
fəlakətlər , istiləşmə, sel və daşqınların çoxalması və s.) eko-
loji şüurda cəmiyyətin və təbiətin davamlı inkişafına cəhd-
lərlə əlaqədar yeni prinsipial komponentlər meydana gəlir. 
Daha doğrusu, ekoloji mədəniyyətə söykənən şüur təbii ob-
yektləri dünyanın dərk edilməsi kimi görür və onlara təbiət 
sisteminin tərkib hissəsi kimi qorunub saxlanmaq mənasını 
verir. İnsanların şüurunda davamlı inkişafa keçilməsinin zə-
ruriliyi də bununla şərtlənir. 
Davamlı inkişafa keçilməsində sosial-humanitar aspekt-
lər  mühüm  rol  oynayır.  Sosial-humanitar  aspektlərin  əsas 
mahiyyəti insana qayğının gücləndirilməsi və insanların fəa-
liyyət imkanlarının və başarıq potensiallarının artırılmasını 
təmin etməkdən ibarətdir. 
Son  illərdə  Respublikamızda  insan  inkişafına  xidmət 
edən  sosial-humanitar  aspektlərin  yaxşılaşdırılması  üçün 
xeyli işlər görülmüş və müəyyən tədbirlər həyata keçirilmiş-
dir. Bu tədbirlərdən biri prezident İ.Əliyevin “2008-2015-ci 
illərdə Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğun azaldılma-
sı və davamlı inkişaf Dövlət Proqramı”nın həyata keçirilməsi 
üzrə  Tədbirlər  Planı  (2011-2015-ci  illər)  haqqında  Sərən-
camın  imzalanmasıdır.  İctimai  həyatın  bütün  sahələrində 
irəliyə  doğru  ciddi  dəyişikliyi  nəzərdə  tutan  bu  Tədbirlər 
Planı  özündə  siyasi-iqtisadi,  sosial-humanitar,  mədəniyyət, 
turizm, idman və digər bölmələrə aid sistemli və əhatəli la-
yihələrin həyata keçirilməsini əks etdirən strateji sənəd sa-
yıla bilər.

87
Qeyd edək ki, prezident İ.Əliyevin digər (28 iyun 2011-
ci il tarixli) Sərəncamı ilə bu Dövlət Proqramına bəzi dəyi-
şikliklər  edilmişdir.  Bu  dəyişikliklər  ölkəmizdə  son  illərdə 
sürətli iqtisadi inkişafın və sosial-humanitar sahədə aparı-
lan islahatların nəticəsi olaraq meydana çıxıb. Məhz bu re-
allıqları nəzərə alan dövlət başçısı yoxsulluğun azaldılması 
və davamlı inkişaf Dövlət Proqrqamında hazırkı şəraitin yeni 
tələblərinin öz əksini tapmasına qərar verib. Göstərmək la-
zımdır ki, həyata keçirilən tədbirlərə uyğun olaraq: 
–  Bakı  şəhərinin  və  onun  qəsəbələrinin  sosial-iqtisadi 
inkişafına dair; 
– Əhalinin ərzaq məhsulları ilə etibarlı təminatına dair; 
– Dəmiryolu nəqliyyat sisteminin inkişafına və turizmin 
inkişafına dair; 
– Kosmik sənayenin yaradılması və inkişafına dair dövlət 
Proqramları.
Yoxsulluğun azaldılması və davamlı inkişaf üzrə funda-
mental strateji tədbirlər yuxarıda göstərilən Dövlət Proqra-
mına əlavə edilmişdir. Bundan başqa, sığorta-pensiya siste-
mində  aparılan  islahatlara  aid,  kurortların  inkişafına  dair, 
eləcə  də  elm,  təhsil  və  mədəniyyətin  inkişafına  dair  proq-
ramlar da sözügedən strateji sənədin tərkib hissəsinə daxil 
olunub.
Ümumiyyətlə, son illərdə yoxsulluğun azaldılması və da-
vamlı  inkişa la  bağlı  ölkəmizdə  mühüm  nəticələr  əldə  olu-
nub. Belə ki, respublikamızda əgər 2001-ci ildə yoxsulluğun 
səviyyəsi 49% təşkil edirdisə, hazırda bu göstərici 7%-ə bə-
rabərdir. Dövlət Proqramında həyata keçirilməsi vacib olan 
tədbirlərdən biri-qeyri neft sektorunun aparıcı sahələrinin, 
xüsusilə də, informasiya-kommunikasiya texnologiyaları, sə-
naye, kənd təsərrüfatı və turizm bölmələrinin inkişafı üçün 
davamlı  investisiya  layihələrinin  həyata  keçirilməsindən 
ibarətdir.

88
Davamlı inkişafa keçilməsində sosial-humanitar aspekt-
lərin mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini nəzərdə tutan respub-
likamızın rəhbərliyi daima bu sahəyə diqqəti artırmışdır. Son 
illərdə Azərbaycandakı sosial-iqtisadi inkişafın nəticələrinə 
əsaslanan Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əli-
yev bu haqda demişdir: 

«Sosial sahədə qarşımızdakı və-

?


ikincisasdindir--.html

ikini-ild-pembri-krmin-s.html

ikkala-muallif---bitiruv.html

ikki-elektrodli.html

ikki-rakatli-namoz--.html